Zoeken

In de winter van 2017-2018 is het project gestart waarin Het Nieuwe Telen concept is toegepast op een onbelichte teelt van de tropische potplant Zamioculcas. Hoewel dit heeft geleid tot een energiebesparing van 45% ten opzichte van de Traditionele teelt (respectievelijk verbruik van 23,4 m3/m2 en 12,9 m3/m2 in 9 maanden), heeft de temperatuurverlaging in de winter soms wel geleid tot een latere opkomst. Deze achterstand werd echter in de zomer ruimschoots ingehaald. De teelt van Zamioculcas kan efficiënter door de teeltduur te verkorten. De efficiëntiestappen zijn te maken in de winter door de warmte beter om te zetten in groei en in de zomer door de assimilaten-aanmaak te optimaliseren. De potgrondtemperatuur is in de Zamioculca teelt bepalend voor de ontwikkelingssnelheid, omdat het groeipunt van de Zamioculca zich ondergronds bevind. De Zamioculca in Het Nieuwe telen liep groeivertraging op in de winter doordat de potgrondtemperatuur in HNT lager lag dan in de traditionele teelt. De teeltduur kan worden verkort door de potgrondtemperatuur in HNT gelijk te stellen aan die van de traditionele teelt door middel van lokale verwarming. De stooktemperatuur van de onderbuis kan hiermee tegelijkertijd worden verlaagd waardoor er minder warmte verloren gaat naar de kasbodem wat het (piek)verbruik zal verlagen. Door het gebruik van een groot verwarmend oppervlak en daarnaast de stooklijn van de onderbuis te verlagen kan naar schatting 50% aan warmte worden bespaard t.o.v. HNT-teelt van afgelopen proef. Daarnaast zal het piekverbruik worden verlaagd door het schermstrategie voor isolatie gelijk vanaf het begin te implementeren. De proef zal plaatsvinden op ca. 150 m2 bij Delphy. De afdeling is reeds ingericht met verschillende elementen die belangrijk zijn voor het optimaliseren van de teelt en het terugbrengen van het piekverbruik (dubbel energiescherm met spouw, harmony-scherm, verticale ventilatoren en verneveling). Om de warmte dichter bij het groeipunt te brengen wordt de afdeling uitgerust met een elektrische matverwarming. Ook zal CO2 dosering worden toegepast, naast metingen over o.a. licht, gewas- en pottemperatuur, watergehalte, EC en voedingsopname, gewas en energieverbruik. Door het inzetten van verneveling kan er meer licht in de afdeling worden toegelaten. De grenzen van het gewas zijn echter onbekend en liggen dus verder dan vooraf gedacht werd. Wanneer er meer licht kan worden toegelaten betekent ook dat er andere factoren dan licht een beperking kunnen zijn voor de groei. In de afdeling zal een Crop Observer worden ingezet in de periode van maart t/m september om te achterhalen welke momenten het gewas lichtstress ervaart en welke klimaatfactoren hier invloed op hebben. Ook zal op twee momenten in de teelt CO2 en lichtresponsecurves bepaald worden om meer te weten te komen over de (netto) fotosynthese. Doelstelling is om 50% energie te besparen door de warmte dichter bij het groeipunt aan te brengen door middel van lokale verwarming met een groot VO; door het (piek) verbruik te verlagen in de wintermaanden en het gebruik van 3 schermen. Telers en toeleveranciers dragen € 28.000,- bij aan dit project. Het gebruik van elektrische matverwarming biedt de mogelijkheid voor de potplantenteelt om in de toekomst zelfs fossielvrij te kunnen telen. Daarnaast kan er een aanzienlijke verkorting van de teelt gerealiseerd worden door toepassing van HNT. Dat is de voornaamste conclusie uit de proef genaamd ‘Een lager piekverbruik en een hogere lichtbenutting in potplanten’. Toepassing van Het Nieuwe Telen op zamioculcas, een (sub)tropische potplant, leidde in de proef ‘Een lager energieverbruik in potplanten’ (2017-’18) tot verkorting van de teeltduur en tot een vollere plant. De lagere temperatuur setpoints in de winterperiode zorgde echter voor een latere opkomst van veren ten opzichte van de traditionele teelt. In potentie zou de teelt dus nog sneller kunnen. In de zomer ontstond chlorose van het blad wat de sierwaarde van het product verlaagde, waardoor de vraag rees hoe er op een veilige manier toch meer licht kan worden toegelaten. Projectnummer: 20102

De winterlichtkas is een nieuw kasconcept (combinatie van kasoriëntatie, glasmaat, diffuus glas, scherm-constructie en doeken en een hoog reflecterende coating op alle constructiedelen) dat 10% meer zonlicht in de kas oplevert. De doelstellingen om hierin 10% meerproductie te halen en het energiegebruik fors te verlagen zijn het afgelopen jaar ruimschoots gehaald. Mede door het doorwortelen van de komkommerplanten gaat de productie van deze teelt richting de 300 stuks per m2 per jaar met een energiegebruik dat ca. 40% lager ligt dan vergelijkbare praktijkbedrijven. Om dit energiedoel te halen is afgelopen jaar veel geschermd, waardoor er ondanks de hoge lichtdoorlatendheid van de kas er toch minder licht in de kas was dan op praktijkbedrijven. Om de mogelijkheden van de winterlichtkas (nog) beter te benutten, is het plan om naar een teeltstrategie toe te gaan waarin er ’s nachts gekozen wordt voor een maximale isolatie en overdag meer lichttoetreding in de kas. Dat betekent op koudere dagen dat de schermen wel opengaan, maar lagere kasluchttemperaturen toegestaan worden. Hoe dit uitpakt op gewasproductie en energiegebruik zal moeten blijken (teelt van december 2018 – juli 2019). Daarnaast zal in een vervolg teelt led belichting toegepast worden. Doel van het project is het beproeven van een energiezuinig, effectief teeltconcept in combinatie met (LED) belichting. De proef vindt plaats in de Winterlichtkas voor zowel een onbelichte als belichte teelt: Fase 1, onbelicht, december 2018 – juli 2019: Voor extra isolatie zal gebruik worden gemaakt van een vast folie en installatie van een netto stralingsmeter, weeggoot, warmtebeeldcamera en een verticaal grid met PAR lijnsensoren. Het teeltconcept zal geüpdate worden, waarbij een nieuw element het toepassen van een negatief DIF in de winter. Ook worden er drie behandelingen aangehouden t.a.v. stengeldichtheid en snoeistrategie. Er wordt één maal herbeworteld. Fase 2, belicht, september 2019 – juni 2020: Er wordt LED belichting (200 micromol), gevelschermen en donkerscherm ingebouwd met een nieuw teeltconcept, waarbij plantdatum, plantbelasting en klimaatinstellingen zijn aangepast aan de belichtingsstrategie. Het spectrum zal gekozen worden aan de hand van de resultaten van het project ‘Led bij zonlicht’. Projectnummer: 20099

Nederland heeft een groot areaal paprikateelt waarmee een groot deel van de Europese markt beleverd wordt. Paprika’s vanuit Nederland zijn echter nog niet jaarrond beschikbaar, wat wel voor een duurzame relatie met de retailer noodzakelijk lijkt. Ook moeten we vooruitkijken naar een paprikateelt die toekomstbestendig is, waarbij we rekening houden met 3 belangrijke pijlers: klimaatneutraal, rendabel en een goede, kwalitatief hoogwaardige productie. Om jaarrond aan de markt te kunnen zijn is belichting noodzakelijk, maar is nu nog geen gemeengoed. Door de ontwikkeling van LED belichting nemen de kansen op een succesvolle belichte winterteelt van paprika ook toe. Met LED kan het klimaat meer onafhankelijk van de belichting worden gestuurd en er kan in het spectrum gevarieerd worden om zo het gewas de juiste richting te geven. Voor een rendabele klimaatneutrale teelt met belichting moet eerst de teeltkennis voor de toepassing van belichting in paprika worden ontwikkeld. Belangrijke elementen hierin zijn plantbalans (zeker bij het eerste en tweede zetsel waarbij het licht afneemt), klimaatstrategie (focus op het terugkomen van de zetten door de juiste balans tussen licht en temperatuur), en lichtspectrum. Doel van dit project is het ontwikkelen van een teeltstrategie met LED belichting in paprika. Daarbij wordt verrood toegepast om de strekking van de plant in de winter te bevorderen. In het project is een sterke focus op het optimaliseren van de source/sink balans om een gelijkmatige productie te kunnen realiseren. Dit dan ook bepaald worden middels geavanceerde metingen en berekeningen. Ook zullen de productie, kwaliteit, zetting, plantbelasting, vruchttemperatuur, uitgroeiduur en wateropname goed worden gemonitord. Het project medegefinancierd door de gewascoöperatie paprika, Philips en Ludvig Svensson. Rendabele winterteelt Een onverwacht resultaat in de proef was het verschil in productie tussen de lichtbehandelingen en specifiek de behandeling ‘Hybride + verrood’. Deze lichtbehandeling realiseerde structureel gedurende de teelt een hogere productie met uiteindelijk gemiddeld 2.5 kg/m2 meer productie tot week 15 en 5 kg/m2 aan het einde van de teelt ten opzichte van de overige drie lichtbehandelingen. De oorzaak voor deze hogere productie is in de proef niet volledig te achterhalen geweest. Metingen aan droge stof percentage lieten geen verschillen zien. Wel lijkt de oorzaak te relateren aan het aandeel verrood in het lichtspectrum, die in de behandeling ‘Hybride met verrood’ het hoogst was. De uiteindelijke productie (rood geoogst) was aan het einde van de teelt 41.7 kg/m2; 37.5 kg/m2 ; 35.6 kg/m2 ; 36.6 kg/m2 voor respectievelijk ‘Hybride + verrood’ ; Hybride ; LED + verrood ; LED. Deze gerealiseerde productie biedt potentie richting een rendabele winterteelt. Het vruchtgewicht in de laatste weken van de teelt was te laag en vraagt nog verbetering. Projectnummer: 20095

Jaarrond productie van komkommer zal de marktpositie verbeteren en bijdragen aan de lange termijn rentabiliteit. Assimilatielicht is een voorwaarde om komkommers in de winter te kunnen telen. De belichting die benodigd is moet hoger zijn dan 100 µmol om een komkommerteelt de winter door te brengen, en zal aangevuld worden met LED’s vanwege een warmteoverschot op bepaalde momenten. Bepalen van de teeltstrategie en plantbalans met een voldoende hoog lichtniveau voor winterproductie vormt de uitdaging van dit onderzoek aangezien dit ook nog geen gemeengoed is in de komkommerteelt. In dit project zal een klimaatneutraal teeltconcept worden gedemonstreerd, waarbij de kennis rondom Het Nieuwe Telen tezamen met een hoog lichtniveau en minimale warmte input en maximale warmte terugwinning gecombineerd zal worden. In een winterteelt komkommerproef bij het Improvement Centre in 2017-2018 waarbij is geteeld met 215 µmol hybride belichting is gebleken dat er nog een uitdaging ligt in de juiste plantbalans en plantbelasting in relatie tot geboden licht en klimaat. Kennis wordt nu meegenomen in deze demonstratieteelt. Voorafgaand aan de inrichting van de afdeling zal een ontwerpfase plaatsvinden om definitief invulling te geven aan de lichtconfiguratie en ontvochtigingssysteem . Vooraf aan de teelt wordt een teeltplan opgesteld. Op het Delphy Improvement Centre wordt een afdeling van 1000 m2 ingericht met een hybride belichtingssysteem, actieve ontvochtiging, energiedoeken en een lichtafschermingsdoek. De meeste uitdagingen zullen liggen in de winterperiode waar de focus zal liggen op de plantbalans en licht in relatie tot het minimaliseren van het energieverbruik. Naar de zomer toe zal de focus meer komen te liggen in het optimaal gebruik maken van licht, temperatuur en CO2. Gedurende de teelt zal de ontwikkeling van het gewas, de productie en het gemiddeld vruchtgewicht op weekbasis gemonitord worden. Om inzicht te krijgen in de lichtbenutting van assimilatiebelichting zal een CropObserver worden gebruikt. Ook wordt de hoeveelheid PAR, watergift, watergehalte en EC in de mat, planttemperatuur en netto uitstraling gemeten. Ook zal van een snuffelpaal van EMS worden opgehangen om de concentraties van m.n. NOx en ethyleen te meten n.a.v. eerdere problemen in de praktijk mogelijk gerelateerd aan de belichting. Diverse partijen dragen in cash en in kind bij aan dit project waaronder gewascooperatie komkommer, Ludvig Svensson, Philips, Cultilene. De proef was opgezet en uitgevoerd met het doel om jaarrond aan de markt te zijn met duurzame komkommers van goede kwaliteit. Op termijn zal de glastuinbouw grotendeels gasloos moeten kunnen telen. Er is belichting nodig om in de winter komkommers te kunnen telen. LED belichting (148 μmol/m2/s) was toegevoegd aan een Son-t installatie (74 μmol/m2/s) om stappen te maken in energie efficiëntie en tegelijkertijd de huidige belichtingssituatie in acht te nemen. Actieve ontvochtiging (ontvochtigingscapaciteit: 30 gram/m2/uur) werd gebruikt in dit teeltsysteem, om te beproeven of gasloos telen binnen handbereik ligt. Het productiedoel was om minimaal 3 kg/m2/week te produceren in de wintermaanden om een rendabele teelt aan te tonen. Belangrijkste conclusie is, is dat verrood onderdeel van de oplossing zal zijn om in de winter een rendabele komkommerteelt te realiseren. Het lichtspectrum zal de focus moeten krijgen in vervolgonderzoek. Optimalisatie van de warmte oogst strategie om in de toekomst gasloos te kunnen telen volgt in de onderzoeks stappen daarna. Projectnummer: 20094

Freesia wordt nu nog vaak geteeld in relatief oude kassen. Er zit grote variatie in de productie van freesia gedurende het jaar. In de winter ligt de productiviteit laag. Er wordt dan zeer koel geteeld (8-10˚C) en belicht met SON-T (±65 μmol/m2/s). Door de lage temperatuur gaat de gewasontwikkeling traag. Een hogere temperatuur geeft slechte kwaliteit. Net als bij andere gewassen draait productiviteit en kwaliteit bij freesia om de balans tussen aanmaak van assimilaten (source) en vraag naar assimilaten (sink). Een onbalans betekent verspilling van energie. Uit een eerdere studie (Plant Dynamics, 2016-17) bleek al dat freesia in het najaar ‘source’ over heeft en in de winter ‘source’ tekort komt. Hier liggen dus kansen voor verbetering. Voordat nagedacht wordt over een omvangrijk belichtingsonderzoek, is het van belang dat eerst nagedacht wordt over hoe dat past binnen een modernere en duurzamere freesiateelt. Daarom richt dit projectvoorstel zich op het samen met telers, adviseur en toeleveranciers uitwerken en doorrekenen van een nieuw teeltconcept. Dit betekent een goede balans tussen source en sink, waardoor licht, warmte en CO2 optimaal worden benut door het gewas. Dit in een kas met optimale benutting van natuurlijk daglicht en zo min mogelijk elektraverbruik voor de noodzakelijke aanvullende belichting. Minimale warmteverliezen met eventueel gebruik van WKO of warmtepomp voor koelen en verwarmen, en bijpassende schermstrategie. De gewascoöperatie freesia is medefinancier van dit project. In deze studie van Plant Lighting, Ecocurves, Plant Dynamics en Pronk Consultancy zijn de effecten van verschillende belichtingsscenario’s voor een oude en moderne kas gesimuleerd. Bij een belichting met 200 of 300 μmol/m2/s PAR komt de gesimuleerde fotosynthese op waarden vergelijkbaar met die in de zomer. De kas moet echter op een gemiddelde etmaal temperatuur van tegen de 20°C worden gehouden. De daartoe benodigde extra warmte wordt tijdens de belichtingsuren en bij gebruik van een energiescherm vrijwel helemaal geleverd door de extra straling en de lampwarmte. De tijdens de belichtingsuren benodigde buiswarmte neemt daardoor af tot vrijwel nul, in het bijzonder als de belichting geheel of gedeeltelijk (hybride) met SON-T lampen wordt gerealiseerd. Echter, de nachtelijke warmtevraag neemt nauwelijks af, of zelfs toe bij hogere intensiteiten LED-belichting overdag (met twee gesloten schermen). Dit komt voornamelijk door het hogere temperatuursetpoint dat aangehouden wordt bij een hogere lichtsom. Warmtepomp Als in de toekomst geen aardgas meer beschikbaar is, dan kan de in het belichtingsseizoen benodigde (nachtelijke) warmte waarschijnlijk het best worden geleverd met een warmtepomp door middel van het uitbreiden van de bestaande installaties voor koeling van de bodem. Hoe het gewas reageert op een veel hogere intensiteit van SON-T en/of LED belichting moet proefondervindelijk moeten vastgesteld. Projectnummer: 20092

Dit project richt zich op de demonstratie van een duurzame, fossielvrije en economisch rendabele belichte tomatenteelt. Qua energievoorziening wordt uitgegaan van externe groene stroom voor het groeilicht en voor de actieve ontvochtiging van het kasklimaat. Er wordt uitgegaan van 18 uur belichting met een hybride groeilicht installatie met 100 µmol SONT en 100 µmol tussen LED ter hoogte van de uitgroeiende vruchten. De kas is uitgerust met meest heldere glas van Saint Gobain dat ook in de winter met een lage hoek van inval een hoge transmissie heeft. De kas wordt uitgerust met 3 schermen: een licht afschermingsscherm, een energiescherm en een diffuus scherm voor momenten met hoge instraling. Cruciaal in een zwaar belichte teelt is de afvoer van warmte en vocht. Hiertoe wordt een actief ontvochtigings systeem geïnstalleerd met een warmtepomp. Deze warmtepomp kan tegelijkertijd voorzien in een groot deel van de warmtebehoefte, aanvullend op de warmte uit het licht. Voorwaarde is wel dat het warmteverbruik voor de inzet van minimum buis voor ontvochtiging dus nagenoeg wegvalt. Voor het piekverbruik op koude winterdagen is (in de praktijk) mogelijk nog bio brandstof in een (back up) ketel nodig. Voor de teeltstrategie wordt uitgegaan van de drie plantbalansen zoals die in de basisprincipes van HNT zijn beschreven. Bijzondere aandacht in dit onderzoek heeft daarbij: Beperken van de CO2 verliezen en het CO2 verbruik, mede m.b.v. het diffuus scherm Toepassen van een nieuw watergiftsysteem ontwikkeld door Cultilene met een betere stuurbaarheid op basis van verdamping en klimaat en betere zuurstof voorziening voor het wortelmilieu Sturen van de voeding op basis van een ion-specifieke opnameanalyse. Watergift en voeding worden gebruikt om het gewas te sturen. Dit is extra gewenst omdat het gebruik van minimum buis voor gewassturing niet of nauwelijks mogelijk zal zijn. Monitoren en sturen van de plantbelasting. Hiertoe wordt o.a. het verticale temperatuur profiel en de vruchttemperatuur continu gemonitord. De resultaten van de teelt worden vergeleken met een praktijk bedrijf met gelijk ras en vergelijkbare zaaidatum. De verwachting is dat het energieverbruik fossielvrij en klimaatneutraal kan worden ingevuld. Hiertoe zal het verbruik aan (groene) elektra licht stijgen met ca. 10%. De teeltmaatregelen die voorzien zijn passen in het kader van HNT. Er zal veel aandacht zijn voor kennisoverdracht en –interactie over toepassing van de kennis in de praktijk via een open middag, vakbladen en informatievoorziening online. Ludvig Svensson, Hortilux, Cultilene dragen € 158.000,- bij aan dit project (50/50 in cash/kind). Vanuit Kas als Energiebron wordt dit voor 100% gefiancierd uit het LNV Proof of Principle budget. In teeltseizoen 2018-2019 is bij Delphy Improvement Centre een belichte tomatenteelt gedemonstreerd met de doelstelling om middels het toepassen van actieve ontvochtiging de verwarming van de kas zoveel mogelijk in te vullen met de warmtepomp. Aangenomen dat de gebruikte elektriciteit voor de warmtepomp, maar vooral voor de belichting, van een duurzame bron afkomstig is, wordt de teelt daarmee vrijwel klimaatneutraal. Gezien de afzetmarkt, die een dergelijke teeltwijze waardeert, is deze aanpak ook rendabel. Kernpunten om dit te realiseren zijn: intensief schermen, niet inzetten van een minimumbuis, het sturen van de verdamping en het terugwinnen van latente warmte. De teelt startte op 11 augustus 2018 met het ras Merlice geënt op Maxifort. Naast de bovengenoemde kernpunten is LED-belichting onderdeel van dit toekomstgerichte klimaatneutrale plaatje. De kas was uitgerust met een hybride belichtingssysteem dat bestond uit 115 μmol/m2/s SON-t; 52 μmol/m2/s top LED en 60 μmol/m2/s tussen LED. Een belangrijke focus hierbij was een egale temperatuurgradiënt over de hoogte van het gewas. Diverse sensoren waren ingezet om dit te monitoren. Projectnummer: 20084

In de Alstroemeria teelt, een relatief licht belichte en koude teelt (160 KWh/m 2 /jaar elektra en 15 m 3 /jaar gas voor warmte) leeft de wens om de teelt te vernieuwen en te verduurzamen, met verhoging van productie en verbetering van bladkwaliteit in de winter. In de afgelopen jaren zijn diverse energiebesparende technieken getest en doorgerekend en door de geteste systemen te integreren zijn grote stappen te zetten in energiebesparing. De ondernemers realiseren zich daarnaast ook dat ze voorbereid moeten zijn op een toekomst zonder gas. Daarom ligt het ambitieniveau in dit onderzoek nu veel hoger: Een fossielvrije en duurzame teelt van Alstroemeria. In het project wordt eerst een energie- en teeltconcept opgesteld in overleg met telers. Vanaf december 2018 start de teelt. In december 2019 is er een go / no go voor de start van het tweede teeltjaar. De teeltproef duurt twee jaar omdat alstroemeria een meerjarige teelt is (4-6 jaar); het eerste jaar is er nog veel gewasopbouw en is de productie nog niet representatief. Het onderzoek wordt uitgevoerd in twee proefkassen van 144 m2. Een referentie en ‘een teelt van de toekomst (fossielvrij)’. Elementen hierin zijn o.a. diffuus glas, full led belichting met uitgekiend spectrum, luchtslurven boven het gewas, toepassing warmtepomp voor terugwinning latente warmte (zonder aquifer), dubbel scherm en verneveling. Om maximale energiebesparing te realiseren is het gebruik van full LED belichting belangrijk; aangezien Alstroemeria een relatief koude teelt is, zou er met LED belichting betere kwaliteit en hogere lichtbenutting mogelijk zijn. Daarnaast is de warmte van de huidige SON-T én hybride belichting nu vaak reden om te ventileren waardoor warmte en CO2 verloren gaat. Ook het beperken van energieverlies door intensief te schermen en bodemverdamping te minimaliseren draagt bij aan een lagere warmtebehoefte; door de warmte van de lampen en van de bodemkoeling te gebruiken kan de restwarmtevraag eenvoudig met latente warmte ingevuld worden. De teelt is daarnaast zoveel mogelijk biologisch en er zal- naast toepassing van kennis uit het Masterplan trips - ook verkennende metingen worden gedaan om meer te weten te komen over de plant verdedigingsmechanismes. Ook zal een substraatsysteem toegepast worden die een emissieloze teelt vereenvoudigt. De gewascoöperatie alstroemeria investeeert ca. € 50.000,- in dit project. Philips levert de lampen en Royal Van Zanten en HilverdaKooij het plantmateriaal (in kind totaal € 30.500,-). Vanuit Kas als Energiebron wordt dit voor 100% gefiancierd uit het LNV Proof of Principle budget. Het project wordt uitgebreid met een extra winterteelt. Projectnummer: 20083

Energie is voor de chrysantenteelt de laatste jaren als kostenpost toegenomen. Dit door een dalende sparkspread doordat de behoefte aan een hogere winterkwaliteit meer elektriciteit voor belichting vergt. De chrysantentelers hebben daarnaast behoefte om de zomerkwaliteit beter te borgen en hun winterproductie (verder) te verhogen. Dit is in eerdere studies verkend en is o.a. berekend dat bij een laag energiegebruik, een gasprijs van 0.25 €/m 3 en een lage elektriciteitsprijs het voordeliger is om de warmte uit een warmtepomp met aquifer te halen dan uit een WKK, een verwarmingsketel of uit aardwarmte. Tot begin maart 2018 hebben bij Delphy Improvement Centre op 1000 m2 vijf energiezuinige chrysantenteelten plaatsgevonden. De kas is uitgerust met o.a. diffuus glas met AR coatings, hybride belichting (100 micromol LED en 65 micromol SON-T, beiden in twee schakelbaar), luchtbehandelingskasten die kunnen koelen en verwarmen, luchtaanzuiging van boven het scherm, extra energiedoek en schaduwdoek. Hierbij is aangetoond dat met nog geen 11 m3/m2.jaar aan aardgasequivalenten, met minder dan 121 kWh/m2.jaar aan elektriciteit en minder dan 25 kg/m2 CO2, 7% meer productie kan worden gerealiseerd dan op praktijkbedrijven. Hierbij is met koeling twee keer zoveel warmte geoogst dan nodig om de teelt jaarrond van warmte te voorzien. Toch zijn telers nog terughoudend om de gehanteerde teeltmethodes over te nemen. Redenen hiervoor zijn de gerealiseerde generatieve opbouw van de tak en de hoge investeringen voor luchtbehandelingskasten, aquifer, warmtepomp, extra scherm en LED verlichting. Daarom willen te telers graag zien of met minder inzet van de koeling en meer vegetatieve acties dezelfde energiedoelen kunnen worden behaald en toch een betere takvorm kan worden verkregen. De volgende aanpassingen zullen worden gedaan in het onderzoek: Het schaduwdoek wordt verwijderd (meer licht in de kas) Het toepassen van verneveling om luchtvochtigheid in de zomer te verhogen. Halvering van het koelvermogen voor betere betaalbaarheid en aangezien er toch genoeg warmte wordt geoogst. een plantdichtheid die gelijk is aan het gemiddelde van de referentiebedrijven minder luchtbeweging bij de start van de teelt een hogere RV (max 96%) bij de start van de teelt en lager (max 88%) bij het einde een hogere ventilatietemperatuur (tot 25°C) bij de start van de teelt gebruik van druppelslangen in de tweede helft van de teelt er wordt geen verrood belichting meer toegepast Bijplanten van acht in plaats van vier andere cultivars naast het hoofdras. Er zullen in totaal 4 teelten worden uitgevoerd. Gestreefd wordt om het warmteverbruik te beperken tot 15 m3/m2 per jaar (50% besparing met huidige praktijk) dat daarnaast duurzaam kan worden ingevuld met warmteoogst (koeling) in de zomer. Ook wordt er 18% op elektra en 50% op CO2 t.o.v. huidige praktijk. Bij inkoop van groene stroom is dit concept klimaatneutraal. Het project wordt uitgebreid met fysiologisch verdieping (fotosynthesemetingen als lichtonderschepping input voor verklarende modelberekeningen) en met de zoektocht naar een weerbare perskluit om de noodzaak tot stomen (sterk) te reduceren. Deze perskluit moet aantasting door ziekten en plagen tegengaan en zorgt voor een snellere en meer uniforme weggroei van de jonge chrysantenplanten. De chrysantentelers (ChrIP) en stekbedrijven investeren € 61.000,- in dit project. Vanuit Kas als Energiebron wordt dit voor 100% gefiancierd uit het LNV Proof of Principle budget. Bij Delphy Improvement Centre zijn in 2017 en 2018 met financiering van Kas als Energiebron, ChrIP en leveranciers, negen energiezuinige chrysantenteelten uitgevoerd met als doel te komen tot de perfecte chrysant. De volgende doelstellingen vormden de basis van de negen teeltrondes: Een warmtegebruik van maximaal 15 m3/(m2.jaar) aan aardgasequivalenten (ae); Deze warmte dient volledig te worden onttrokken uit warmteoogst (koeling) en de elektriciteit voor de warmtepomp; Een CO2-gebruik van 25 kg/(m2.jaar); Een elektriciteitsgebruik voor belichting van 121 kWh/(m2.jaar); 5% meer productie ten opzichte van de praktijk. Kwaliteit takken steeds beter De belangrijkste middelen om deze doelstelling te bereiken zijn hybride belichting, diffuus glas met twee AR-coatings, een extra energiedoek, luchtbehandelingskasten, een warmtepomp en bronpompen. De teelten zijn uitgevoerd onder de naam ‘De Perfecte Chrysant’ (DPC). De gerealiseerde gebruiken van warmte blijken lager te zijn dan de doelstelling. De hoeveelheid geoogste warmte (koeling) is juist veel hoger en de belichting is in de loop van het project steeds vaker ingezet. Verneveling heeft de hoeveelheid warmteoogst verhoogd. De 5% hogere productie is slechts bij drie van de negen teelten gelukt en na aanvankelijke kritiek is de kwaliteit van de takken in de loop van het project steeds beter beoordeeld. Geconcludeerd wordt dat het technisch mogelijk is om met een investering in luchtbehandelingskasten, warmtepomp en bronpompen, een extra scherm en hybride belichting chrysanten te telen zonder gas (behalve voor het stomen). Projectnummer: 20080

Het energieverbruik voor warmte in de potplantenteelt bedraagt tussen 30 en 35 m 3 /m 2 op jaarbasis. Er zijn meerdere mogelijkheden om dit aanzienlijk te verlagen, maar onzekerheid t.a.v. de gevolgen voor het product en de teeltplanning maakt dat telers in de praktijk terughoudend zijn met het toepassen van energiebesparing. Een groep Zamioculcas telers heeft het initiatief genomen voor een demo bij Delphy Improvement Centre. Het projectvoorstel betreft een zo energiezuinig mogelijke teelt op kleine schaal die vergeleken wordt met een referentie die zoveel mogelijk de teeltstrategie uit de praktijk volgt. In de uitwerking van de teeltstrategie wordt onderscheid gemaakt tussen de lichtarme winter periode van oktober tot maart en de rest van het jaar. De volgende maatregelen worden toegepast: meer schermen, meer schermuren, telen met de natuur (het licht) mee, perioden met hoger RV en inzet van verticale luchtbeweging voor verbetering van het micro klimaat. In de lichtrijke periode van het jaar zal met een diffunderend scherm en verneveling het beschikbare licht beter benut gaan worden. De hoofdteelt is Zamioculcas en alle teeltstadia worden meegenomen. Om de uitwerking op andere soorten mee te nemen zal ook gekeken worden naar één teeltstadium van Dipladenia. Zowel het kasklimaat als de groei en het teeltresultaat worden intensief gemonitord: verticaal temperatuurprofiel, PAR, pottemperatuur, vers- en drooggewicht, bladoppervlakte, plantvorm en bloei (bij Dipladenia). De verwachting is dat het energieverbruik met 30% kan afnemen tot ca. 20 m 3 /m 2 . De teeltmaatregelen die voorzien zijn passen in het kader van HNT. De proef wordt intensief begeleid door de deelnemende telers en zij dragen ook € 36.000,- bij aan het project. Tropische potplanten in een onbelichte teelt maken weinig ontwikkeling door in de winter waardoor de energie input in die periode inefficiënt wordt benut. Daarnaast zijn de toegelaten lichtniveaus laag waardoor er makkelijk een snellere gewasgroei met besparing van energie kan worden gerealiseerd door meer licht toe te laten. Een steilere licht:temperatuur verhouding met een hogere luchtvochtigheid in Het Nieuwe Telen in vergelijking tot de traditionele teelt, zorgt voor een Zamioculcas gewas dat vier weken eerder vermarktbaar is, waarbij tegelijkertijd 48% energie kan worden bespaard De Zamioculcas in HNT startte trager met de uitloop van veren, maar deze achterstand werd ruimschoots ingehaald richting de zomer met meer en langere veren dan in de Traditionele teelt wat uiteindelijk heeft gezorgd voor een vollere plant. Dipladenia bloeide in HNT uitbundiger dan in de traditionele teelt. De plantontwikkeling en de gecreëerde klimaatcondities in HNT lijken elkaar te versterken en daarmee ook de groei van de plant te versnellen. De snellere groei in HNT ging gepaard met een kleur groen dat lichter is dan in de praktijk. Scherm-, en nevelstrategie afstemmen op het verlagen van de VPD <2 kPa lijkt een goede basis te zijn om op een relatief veilige manier meer licht toe te laten. Om grenzen van de lichtverhoging te onderzoeken zijn er chlorofyl fluorescentie metingen uitgevoerd waaruit naar voren kwam dat volwassen Zamioculcas tot wel 26 mol/m 2 /dag en >1000 µmol/cm 2 /s momentane instraling kunnen verwerken zonder vertoon van lichtschade aan fotosysteem II. Het jonge gewas ervaart lichtstress >±500 µmol/cm 2 /s, maar onduidelijk blijft wanneer er bladschade optreed. De Zamioculcas kan meer licht verdragen dan gedacht, dit heeft mede bijgedragen aan de teeltversnelling, de volheid van het gewas en aan energiebesparing. In vervolgonderzoek zou er onderzocht moeten worden hoe het hogere lichtniveau veilig kan worden toegepast, zodat kwaliteit in gewaskleur wordt behouden. Bekijk hier het vervolgproject. Projectnummer: 20063

Energie is voor de chrysantenteelt de laatste jaren als kostenpost toegenomen. Dit door een dalende sparkspread doordat de behoefte aan een hogere winterkwaliteit meer elektriciteit voor belichting vergt. De chrysantentelers hebben daarnaast behoefte om de zomerkwaliteit beter te borgen en hun winterproductie (verder) te verhogen. In de deskstudies ‘Effectief omgaan met elektriciteit bij chrysant’ en ‘Optimale warmtebalans Chrysant’ zijn alle opties verkend om efficiënter om te gaan met energie. Er is o.a. berekend dat bij een laag energiegebruik, een gasprijs van 0.25 €/m 3 en een lage elektriciteitsprijs het voordeliger is om de warmte uit een warmtepomp met aquifer te halen dan uit een WKK, een verwarmingsketel of uit aardwarmte. In dit voorstel worden de meest belovende opties geïntegreerd in een volledig teeltconcept en getoetst op praktische haalbaarheid. Het doel is om aan te tonen dat: jaarrond een perfecte chrysant is te telen met een warmtegebruik van 15 m 3 /m 2 per jaar aan aardgasequivalenten, 25 kg aan CO2 en 121 kWh/m2. de zomerkwaliteit kan worden geborgd door de kaslucht te koelen. de winterproductie kan worden gelijkgetrokken met de zomerproductie bij een geringe elektriciteitstoename. de bij koeling geoogste warmte kan worden hergebruikt met een warmtepomp en een aquifer, zodat niet hoeft te worden geïnvesteerd in een WKK, en de kas jaarrond kan worden verwarmd zonder aardgas. Hiervoor wordt een kas van 1000 m2 bij het Improvement Centre ingericht voor chrysantenteelten. De kas wordt uitgerust met o.a. diffuus glas met AR coatings, hybride belichting (100 micromol LED en 65 micromol SON-T, beiden in twee schakelbaar), luchtbehandelingskasten die kunnen koelen en verwarmen, luchtaanzuiging van boven het scherm, extra energiedoek en schaduwdoek. In deze kasfaciliteit worden (vooralsnog voor 1 teeltjaar) chrysantenteelten zo energiezuinig mogelijk uitgevoerd. Omdat de kas is op te splitsen in twee delen, kunnen voor iedere teelt twee varianten van dit teeltplan naast elkaar worden getest. Voor ieder vak wordt een keuze gemaakt tussen: wel of geen verlengde opkweek; wel of geen bodemreflectie; irrigatie met beregening of druppelslangen; verschillende belichtingsintensiteiten met LED en/of SON-T; verschillende plantdichtheden. De geoogste chrysanten worden vergeleken met twee referentiebedrijven. Hierbij wordt gelet op teeltsnelheid, versgewicht, drogestofgehalte, bladoppervlak en houdbaarheid. Eind 2017 is besloten het project met 1 teelt te verlengen om zodoende voldoende gegevens te verzamelen om in februari 2018 een goed besluit te kunnen nemen over het beoogde tweede teeltjaar (rest van 2018). Vraagstellingen die we bij de voortzetting willen beantwoorden zijn: Kan de gerealiseerde warmtebesparing ook in de winterperiode worden voortgezet? Blijft de gewasgezondheid en de houdbaarheid op orde als in het begin van de teelt een hoge RV van 93 tot 95% wordt gerealiseerd, die naar het einde van de teelt steeds verder wordt verlaagd? Levert het gebruik van druppelslangen een betere houdbaarheid? Kan met luchtbeweging de bladgrootte worden beïnvloed? Hoe gedraagt de chrysant zich in de winterperiode onder hybride belichting? Kan met het andere lichtspectrum, waaronder een lagere hoeveelheid warmtestraling dezelfde groei en reactietijd worden bereikt als de referentiebedrijven? Bijdrage derden: ca. 10% in cash door ChrIP (chrysantentelers) en stekbedrijven; in kind bijdrage leveranciers (o.a. Philips (lampen). Uit het eindrapport De Perfecte Chrysant blijkt dat de takkwaliteit verbeterd moet worden. Wel is het warmteverbruik veel lager dan verwacht en de warmteoogst veel hoger. Hierdoor kan de teelt met een halvering van de koelcapaciteit ook zonder aardgas worden uitgevoerd. Dat blijkt uit onderzoek van Delphy en WUR Glastuinbouw bij het Improvement Centre. In 2017 zijn bij Delphy Improvement Centre vier chrysantenteelten uitgevoerd op 1000 m2. Het doel was om jaarrond het warmteverbruik onder de 15 m3/m2 aardgas te houden en dat dit ingevuld wordt door de warmteoogst (koeling) middels warmtepomp en aquifers. Ook was het streven om niet meer dan 25 kg CO2 te verbruiken, 121 kWh per m2 per jaar en 5% meer productie ten opzichte van de praktijk. De belangrijkste middelen om deze doelstelling te bereiken zijn hybride belichting (totaal 170 μmol/m2.s), diffuus glas, 3 schermen en 8 luchtbehandelingskasten met een koelvermogen van ±100 W/m2. Projectnummer: E16024