Zoeken

Doel Dit project moet kwantitatieve informatie opleveren waarmee een onderbouwde beslissing gemaakt kan worden over de investering in een dubbel doek, een spouwscherm of een dubbele scherminstallatie. Projectbeschrijving Kleinere tuinders met een onbelichte teelt zonder WKK kijken aan tegen snel oplopende kosten voor de verwarming van de kas. De vervanging van een enkele scherminstallatie door een spouw-scherm zou hier een oplossing kunnen zijn, aangezien dit een goedkopere oplossing is dan een dubbele scherm-installatie. Om voor een willekeurige situatie overtuigend te kunnen berekenen wat de vervanging van een enkel scherm door een spouwscherm zal betekenen, moeten nauwkeurige metingen in laboratorium omstandigheden worden gedaan zodat de fysische processen goed onderbouwd kunnen worden en in modellen kunnen worden verwerkt. Op deze manier kan de teler een weloverwegen beslissing maken. De uitvoering van dit project rust op twee pijlers: labmetingen en modelberekeningen. Het project bestaat uit de volgende werkpakketten: Meten van verschillende schermmaterialen Verwerking van gemeten warmteoverdrachtsparameters van de verschillende schermsystemen Aanpassing van het gebruikersinterface van de KasEnergieWijzer Dit project wordt gefinancierd door het ministerie van LNV. Spouwscherm verhoogt isolatiewaarde van kas Uit het onderzoek blijkt dat spouwschermen de isolerende werking van een kas duidelijk verbeteren. Wanneer een tweede schermdoek op enige afstand van het eerste doek wordt geplaatst (bijvoorbeeld circa 4 cm), ontstaat een isolerende luchtlaag. De isolatiewaarde van zo’n spouwscherm blijkt vergelijkbaar met die van een volledige extra scherminstallatie. Ook twee doeken die direct op elkaar liggen isoleren beter dan één doek, maar het creëren van een spouw zorgt voor een duidelijke extra verbetering. Uit de metingen blijkt dat een spouw van ongeveer 4 cm het meest effectief is; een grotere afstand levert nauwelijks extra isolatie op. Lagere warmtevraag in verschillende teelten De betere isolatie vertaalt zich in een lagere warmtevraag in de kas. In een belichte tomatenkas kan een spouwscherm leiden tot een reductie van de warmtevraag van circa 9% (ongeveer 2,5 m³ gas per m² per jaar). In een onbelichte paprikateelt ligt de besparing rond 5% (circa 1,2 m³ per m² per jaar) en in de gerberateelt eveneens ongeveer 5% (circa 1,1 m³ per m² per jaar). In deze berekeningen is rekening gehouden met het feit dat het scherm overdag soms vaker geopend moet worden om lichtverlies te beperken. Grootste besparing bij apart schermsysteem Wanneer een extra doek zonder spouw op het bestaande scherm ligt, zijn de energiebesparingen duidelijk kleiner en kunnen ze zelfs negatief uitvallen door extra lichtverlies. De grootste energiewinst wordt bereikt wanneer het tweede doek in een apart schermsysteem wordt geplaatst. In dat geval kan de warmtevraag met ongeveer 15% worden verlaagd in tomaat en gerbera en circa 9% in paprika, doordat de schermen onafhankelijk van elkaar gestuurd kunnen worden en beter afgestemd kunnen worden op de teeltomstandigheden. Projectnummer: 24014

Doel: Ontwikkeling van een meetprotocol/meetapparatuur om de fysische eigenschappen die van invloed zijn op de energiebesparing van schermen op zowel droge als natte schermmonsters te karakteriseren en verbetering van de rekenmodellen zoals Kaspro. Eigenschappen van schermen worden beter inzichtelijk waardoor er een betere keus tussen schermen gemaakt kunnen worden en leveranciers hun schermen kunnen verbeteren. Aanpak: In 2019 is een project goedgekeurd (“Natte schermen en het energiegebruik”), waarin nieuwe meetprotocollen worden ontwikkeld om de eigenschappen van monsters van natte schermen te schatten, waarbij twee nieuwe apparaten werden gebouwd: a) Eén apparaat dat de meting van vochttransport door het scherm combineert met de bepaling van de thermische eigenschappen (d.w.z. emissiviteit) van de natte monsters. b) Een nieuw apparaat voor het meten van de aerodynamische eigenschappen van de schermen (permeabiliteit) voor zowel droge als natte monsters. Het project loopt nu anderhalf jaar. Tot nu toe zijn beide apparaten gebouwd, maar hun ontwerp, constructie en kalibratie hebben een groot aantal problemen ondervonden die de meting van de monsters hebben vertraagd en hogere kosten met zich meebrachten dan in het begin werd geschat. Op dit moment zijn de machines klaar om te worden gekalibreerd. Additioneel ten opzichte van het lopende project wordt de betekenis van meetresultaten van diverse schermen voor de praktijk van de tuinder onderzocht (voorbeeldgewas tomaat). Een analyse van de energiebesparing waarin ook verschillende scenario’s worden berekend van het gebruik van de schermdoeken in de praktijk met verschillende schermuren en tijdstippen waarin niet alleen naar energiebesparing maar ook naar klimatologische gevolgen voor kas en gewas wordt gekeken. In deze scenario’s moet ook aandacht worden besteedt om tuinders het beste om kunnen gaan met latente warmte-afvoer, dus verschillende schermmaterialen vs. schermkieren vs. mechanische ontvochtiging. Dergelijke modelberekeningen, analyse, conclusie en beschouwingen moeten leiden tot beter inzicht voor tuinders en hun in staat stellen om weloverwogen beslissingen te nemen. De toepassing van Het Nieuwe Telen in Nederlandse kassen is sterk afhankelijk van het gebruik van één of meerdere beweegbare schermen. Schermen beïnvloeden ook de beheersing van het kasklimaat door effecten op uitstraling en lucht- en vochtuitwisseling onder en boven het scherm. Dit heeft direct invloed op de energiebesparing. De doelstellingen van de projecten Meten aan natte schermen (Wet Screens) en Uitbreiding natte schermen en schermgebruik waren het kwantificeren van de schermeigenschappen door gestandaardiseerde metingen: thermische eigenschappen zoals emissie, aerodynamische eigenschappen zoals luchtdoorlatendheid en vochttransport. Uit de gemeten schermeigenschappen kan vervolgens de totale potentiële energiebesparing worden berekend, onder vooraf gedefinieerde omstandigheden. Hiermee wordt een objectieve vergelijking van schermmaterialen onder droge en natte omstandigheden mogelijk. Hierdoor krijgen telers meer inzicht in schermeigenschappen en kunnen ze een weloverwogen keuze maken voor hun investeringen en gebruik in de praktijk. De resultaten laten zien dat schermen met een lage permeabiliteit en een lage emissie de grootste energiebesparing opleveren. Simulatieresultaten van de totale potentiële energiebesparing laten zien dat het laagste energieverbruik kan worden bereikt als schermen een lage luchtdoorlatendheid hebben. Bij de onderzochte schermen verschilt de energiebesparing tussen 17% (hoge luchtdoorlatendheid) en 43% (lage luchtdoorlatendheid) in de nacht in vergelijking met een situatie zonder scherm. Schermen met een lage luchtdoorlatendheid veroorzaken een hogere luchtvochtigheid. Deze is goed te vermijden door bewust de luchtuitwisseling te verhogen, door schermkieren of door schermventilatoren. Dit laatste kan voor telers de voorkeur hebben, omdat schermkieren mogelijk kunnen leiden tot inhomogeniteit van de temperatuurverdeling in de kas. Mechanische ontvochtiging kan de energiebehoefte van een kas aanzienlijk verlagen, omdat latente energie kan worden geregenereerd. Dit gaat ten koste van een grotere elektriciteitsvraag, maar bij de huidige verhouding tussen gas- en elektriciteitskosten zullen de gecombineerde energiekosten aanzienlijk dalen. Om het meeste profijt te hebben van mechanische ontvochtiging is een scherm met een zeer lage luchtdoorlatendheid nog belangrijker. Schermen met een lage luchtdoorlatendheid en gelijktijdig een lage emissiviteit (hoge reflectiviteit van warmtestraling) zorgen voor de hoogste energiebesparing. Schermfabrikanten moeten zich volgens de onderzoekers richten op de ontwikkeling van schermen met een lage luchtdoorlatendheid en gelijktijdig een lage emissiviteit. Deze zorgen voor de hoogste energiebesparing; in het onderzoek tot 43% tijdens de nacht uren. Voor een teler betekenen de resultaten dat een laag doorlatend scherm kan leiden tot meer uren met een te hoge luchtvochtigheid. Echter, als in die gevallen de luchtuitwisseling tussen boven- en ondercompartiment bewust wordt vergroot, bijvoorbeeld door schermkieren of door schermventilatoren te gebruiken die lucht tussen boven en onder het scherm verversen, kan zo een te hoge luchtvochtigheid worden vermeden. Natuurlijk leidt deze manier van verlaging van de luchtvochtigheid tot een toename van het energieverbruik, omdat telen bij een lagere luchtvochtigheid altijd zal resulteren in een hogere warmtevraag. Omdat het verhogen van de luchtuitwisseling over het scherm echter het meest wordt toegepast tijdens minder koude periodes, is de extra warmtevraag van schermkieren of schermventilatoren in geen geval meer dan 0,9 m³/m² jaar. Voor een aantal schermen is de extra warmtevraag nauwelijks meetbaar. Telen bij een hoge luchtvochtigheid zou volgens Het Nieuwe Telen een geaccepteerd principe moeten zijn. Als de luchtvochtigheid bij een lagere luchtvochtigheid wordt geregeld, bijvoorbeeld 85% RV in plaats van 88% RV, zal het energieverbruik aanzienlijk toenemen. Als mechanische ontvochtiging wordt toegepast met voelbare en latente warmteterugwinning, wordt het belang van een weinig doorlatend scherm alleen maar groter. Het werkingsprincipe van mechanische ontvochtiging is het vermijden van latente warmteverliezen naar de omgeving, dus een beter gesloten scherm zal belangrijk zijn. Projectnummer: 20149

De BEST (Berry Energy Saving Technology) kas (voorheen noppenfoliekas, ca 500 m2 onderdeel van het IDC energie bij WUR glas) maakt de verwachtingen met betrekking tot het energiegebruik bij de huidige frambozenteelt(en) waar met een verbruik van 5.7 m3/m2 (januari t/m juni). Zie projectnr. 20056 . Dit is een besparing van ca. 20% en is veelal te danken aan de goede isolatie van het kasdekmateriaal (soort noppenfolie), het gebruik van het energiescherm en toepassing van de basisregels van Het Nieuwe Telen. Hoewel de lekdichtheid van een foliekas altijd een uitdaging is, blijkt deze gezien het gerealiseerde gebruik zeker binnen de doelstellingen. Daar staat tegenover dat de kas een enorme ventilatiecapaciteit heeft waar deze frambozenteelt dankbaar gebruik van maakt, wat heeft geleid tot een (meer dan) goede productie. Deze eigenschappen maken de BEST kas ideaal voor de teelt van “luchtig” geteelde gewassen die bij een verlenging van het seizoen een beperkte energievraag kennen. De trend waar met name zacht- maar ook steen- en hardfruit meer en meer beschermd geteeld gaan worden, zet onverminderd voort. Hoewel tot nog toe framboos in deze kas geteeld is, kan dit type kas waarschijnlijk voor een heel scala aan zacht-, steen- en hardfruitsoorten en andere gewassen worden ingezet. Doel Een winterframbozenteelt in de BEST greenhouse met een laag verbruik van energie, CO2 en chemische gewasbeschermingsmiddelen met een verdere verbetering van de productie en gewas- en productkwaliteit. Daarnaast wordt onderzocht wat andere potentiele gewassen voor dit kastype is waarbij een zomer- en herfstteelt van een alternatief gewas getest wordt. Met deze kennis kunnen telers een goed oordeel vellen over de haalbaarheid van dit type kas en kunnen ze hun huidige teelt optimaliseren. Aanpak WP1 Teelt framboos. In de kas zal praktijkconform begin januari 2020 gestart worden met één of mogelijk twee rassen met een teeltduur van 6 maanden. Naast gebruikelijk metingen rondom productie, kwaliteit en houdbaarheid, gewasgezondheid, klimaat en ook uitstraling, wordt de CO2 nauwkeurig gemeten en gedoseerd. Ook worden fotosynthesemetingen gedaan onder verschillende omstandigheden. WP 2 CO2 emissie reductie. Om pieken in het energieverbruik te voorkomen zal het verbruik per dag worden gemaximaliseerd, welke vertaald wordt in een maximum buistemperatuur. Bij een tijdelijk tekort aan energie onder koude omstandigheden, zullen lagere kastemperaturen worden getolereerd. Voor de CO2 wordt een maximaal jaargebruik van 10 kg/m2 als uitgangspunt genomen. Vooral bij de grote ventilatiesnelheden, die in deze kas bereikt kunnen worden kan het doseren op die momenten ter discussie gesteld worden. Er zal dan ook een CO2-doseerplan opgesteld worden, de CO2-doseerslangen komen op verschillende posities te liggen en er wordt een flexibel meetnet (max. 10 meetpunten) met een nauwkeurige CO2-meter via een multiplexer verbonden WP 3 productassortiment energie-extensieve teelten. De BEST kas is ideaal voor de teelt van “luchtig” geteelde gewassen die bij een verlenging van het seizoen een beperkte energievraag kennen. Er is onmiskenbaar een trend gaande waar met name zacht- maar ook steen- en hardfruit meer en meer beschermd geteeld gaan worden. Er zal een inventarisatie en grove haalbaarheid gemaakt gaan worden van potentiële gewassen die in dit kastype geteeld zouden kunnen worden. WP 4 vervolgteelt. Als het resultaat van werkpakket 3 een veelbelovend gewas oplevert welke ook vrijwel direct (logisch startmoment in het teeltseizoen en beschikbaar plantmateriaal) zonder ingrijpende aanpassingen aan de kas geteeld kan gaan worden, wordt dit gewas de 2 e seizoenshelft geteeld. Indien hiervoor te grote obstakels zijn, zal er een bramenteelt uitgevoerd gaan worden De telers investeren 10% in dit project. In 2018 is met een consortium een kas ontwikkeld voor gewassen met een lagere energiebehoefte om met minder energie (klimaatneutraal) te telen en de productie te verbeteren. Er is gekozen voor een noppenfoliedek op een kas met doorlopende nokluchting met scherm en goten met containers om drainwater te kunnen hergebruiken. Framboos is gekozen als pilot voor een groep gewassen die in de toekomst in een kas geteeld kunnen gaan worden. Het klimaat is geregeld volgens de principes van het Nieuwe Telen. De BEST kas (Berry Energy Saving Technology) heeft in het eerste jaar (2019) aan de doelstellingen voldaan. Er was een laag energieverbruik (5.7 m3/m2 t.o.v. een verwachte 5 - 8 m3/m2), een hoge productie (7.1 kg/m2 t.o.v. een verwachte 6 kg/m2) en een goede teelt in potten op goten om hergebruik van voedingsoplossing mogelijk te maken. Er zijn twee teelten uitgevoerd met het ras Diamond Jubilee. De noppenfolie kas had een goed uniform klimaat waarin een goede kwaliteit (hoog suikergehalte, goede houdbaarheid) framboos is geteeld. De plantdichtheid varieerde van 1.8 canes/m2 tot 2.2 canes/m2 maar dient verder geoptimaliseerd te worden. De economische analyse laat zien dat een noppenfoliekas een lagere investering heeft als een glazen kas maar dat vooral het binnenklimaat (lagere maximum temperaturen in de zomer) beter is, er is meer ventilatiecapaciteit. Projectnummer: 20137

De winterlichtkas is een nieuw kasconcept (combinatie van kasoriëntatie, glasmaat, diffuus glas, scherm-constructie en doeken en een hoog reflecterende coating op alle constructiedelen) dat 10% meer zonlicht in de kas oplevert. De doelstellingen om hierin 10% meerproductie te halen en het energiegebruik fors te verlagen zijn het afgelopen jaar ruimschoots gehaald. Mede door het doorwortelen van de komkommerplanten gaat de productie van deze teelt richting de 300 stuks per m2 per jaar met een energiegebruik dat ca. 40% lager ligt dan vergelijkbare praktijkbedrijven. Om dit energiedoel te halen is afgelopen jaar veel geschermd, waardoor er ondanks de hoge lichtdoorlatendheid van de kas er toch minder licht in de kas was dan op praktijkbedrijven. Om de mogelijkheden van de winterlichtkas (nog) beter te benutten, is het plan om naar een teeltstrategie toe te gaan waarin er ’s nachts gekozen wordt voor een maximale isolatie en overdag meer lichttoetreding in de kas. Dat betekent op koudere dagen dat de schermen wel opengaan, maar lagere kasluchttemperaturen toegestaan worden. Hoe dit uitpakt op gewasproductie en energiegebruik zal moeten blijken (teelt van december 2018 – juli 2019). Daarnaast zal in een vervolg teelt led belichting toegepast worden. Doel van het project is het beproeven van een energiezuinig, effectief teeltconcept in combinatie met (LED) belichting. De proef vindt plaats in de Winterlichtkas voor zowel een onbelichte als belichte teelt: Fase 1, onbelicht, december 2018 – juli 2019: Voor extra isolatie zal gebruik worden gemaakt van een vast folie en installatie van een netto stralingsmeter, weeggoot, warmtebeeldcamera en een verticaal grid met PAR lijnsensoren. Het teeltconcept zal geüpdate worden, waarbij een nieuw element het toepassen van een negatief DIF in de winter. Ook worden er drie behandelingen aangehouden t.a.v. stengeldichtheid en snoeistrategie. Er wordt één maal herbeworteld. Fase 2, belicht, september 2019 – juni 2020: Er wordt LED belichting (200 micromol), gevelschermen en donkerscherm ingebouwd met een nieuw teeltconcept, waarbij plantdatum, plantbelasting en klimaatinstellingen zijn aangepast aan de belichtingsstrategie. Het spectrum zal gekozen worden aan de hand van de resultaten van het project ‘Led bij zonlicht’. Projectnummer: 20099

In de Alstroemeria teelt, een relatief licht belichte en koude teelt (160 KWh/m 2 /jaar elektra en 15 m 3 /jaar gas voor warmte) leeft de wens om de teelt te vernieuwen en te verduurzamen, met verhoging van productie en verbetering van bladkwaliteit in de winter. In de afgelopen jaren zijn diverse energiebesparende technieken getest en doorgerekend en door de geteste systemen te integreren zijn grote stappen te zetten in energiebesparing. De ondernemers realiseren zich daarnaast ook dat ze voorbereid moeten zijn op een toekomst zonder gas. Daarom ligt het ambitieniveau in dit onderzoek nu veel hoger: Een fossielvrije en duurzame teelt van Alstroemeria. In het project wordt eerst een energie- en teeltconcept opgesteld in overleg met telers. Vanaf december 2018 start de teelt. In december 2019 is er een go / no go voor de start van het tweede teeltjaar. De teeltproef duurt twee jaar omdat alstroemeria een meerjarige teelt is (4-6 jaar); het eerste jaar is er nog veel gewasopbouw en is de productie nog niet representatief. Het onderzoek wordt uitgevoerd in twee proefkassen van 144 m2. Een referentie en ‘een teelt van de toekomst (fossielvrij)’. Elementen hierin zijn o.a. diffuus glas, full led belichting met uitgekiend spectrum, luchtslurven boven het gewas, toepassing warmtepomp voor terugwinning latente warmte (zonder aquifer), dubbel scherm en verneveling. Om maximale energiebesparing te realiseren is het gebruik van full LED belichting belangrijk; aangezien Alstroemeria een relatief koude teelt is, zou er met LED belichting betere kwaliteit en hogere lichtbenutting mogelijk zijn. Daarnaast is de warmte van de huidige SON-T én hybride belichting nu vaak reden om te ventileren waardoor warmte en CO2 verloren gaat. Ook het beperken van energieverlies door intensief te schermen en bodemverdamping te minimaliseren draagt bij aan een lagere warmtebehoefte; door de warmte van de lampen en van de bodemkoeling te gebruiken kan de restwarmtevraag eenvoudig met latente warmte ingevuld worden. De teelt is daarnaast zoveel mogelijk biologisch en er zal- naast toepassing van kennis uit het Masterplan trips - ook verkennende metingen worden gedaan om meer te weten te komen over de plant verdedigingsmechanismes. Ook zal een substraatsysteem toegepast worden die een emissieloze teelt vereenvoudigt. De gewascoöperatie alstroemeria investeeert ca. € 50.000,- in dit project. Philips levert de lampen en Royal Van Zanten en HilverdaKooij het plantmateriaal (in kind totaal € 30.500,-). Vanuit Kas als Energiebron wordt dit voor 100% gefiancierd uit het LNV Proof of Principle budget. Het project wordt uitgebreid met een extra winterteelt. Projectnummer: 20083

Het doel van dit project is om de eigenschappen van schermdoeken te kwantificeren en objectief onderling te kunnen vergelijken. Hiertoe worden meetmethoden en meetprotocollen geselecteerd of opgesteld om de eigenschappen van de schermen te bepalen. Door een beter inzicht in die eigenschappen kunnen telers zowel bestaande schermen beter inzetten als bij aanschaf van een nieuw scherm beter gefundeerde keuzen tussen verschillende doeken maken. Bovendien is de verwachting dat leveranciers met de resultaten van het project beter in staat zijn nieuwe schermdoeken te ontwikkelen. De schermen die worden meegenomen in het project zijn zowel transparante als gealuminiseerde schermen. De eigenschappen die vastgelegd worden zijn: emissie en transmissie van warmtestraling, luchtdoorgang en vochtdoorgang. Per onderdeel wordt een meetmethode en meetprotocol vastgesteld. Volgens de methoden en het protocol worden de eigenschappen van 20 tot 25 verschillende schermmaterialen bepaald. Vervolgens wordt een rekenmethodiek opgesteld om de energiebesparing van de schermdoeken te kunnen bepalen voor de verschillende eigenschappen. Voor 4 verschillende teelten wordt bepaald wat de gevolgen zijn voor het jaarrond warmteverbruik bij gebruik van de verschillende schermen. Vier fabrikanten/leveranciers van schermdoeken leveren een bijdrage aan het project van € 20.000 De emissie kan het beste worden bepaald met een eerder door TNO ontwikkelde emissiemeter . Voor het bepalen van de luchtdoorlatendheid wordt de permeabiliteitsmeter van Wageningen University & Research, Business Unit Glastuinbouw aanbevolen. Deze is geschikt voor de lage luchtsnelheden die van toepassing zijn in praktijkomstandigheden onder gesloten schermen in kassen. Voor het meten van de vochtdoorlatendheid van schermen is gekozen voor de Swerea methode omdat deze het beste de situatie benadert in de praktijk en een optelsom geeft van vochttransport diffusie, convectie en een combinatie van condensatie/transport/verdamping samen. De totale energiebesparing onder een schermdoek in vergelijking met een referentie zonder scherm is bepaald met behulp van modelberekeningen met Kaspro. Van een aantal verschillende monsters van schermmaterialen zijn de eigenschappen bepaald met dezelfde methoden. Die eigenschappen zijn gebruikt in de modelberekening. Zoals te verwachten, wordt het meeste energie bespaart met schermen die weinig vocht doorlaten en een grote weerstand bieden tegen warmtestraling. Aan producenten van schermmaterialen wordt gevraagd om de eigenschappen van hun product te (laten) bepalen volgens de aanbevolen methoden. De telers kunnen dan nog beter hun keuze maken voor het type scherm afhankelijk van hun wensen ten aanzien van bijvoorbeeld vochtdoorlatendheid, lichtdoorlaat of energiebesparing. Projectnummer: 20035

Met het beschikbaar komen van apparatuur voor vochtbeheersing onder gesloten schermen zijn er nieuwe mogelijkheden ontstaan voor veel beter isolerende schermen die niet meer vocht doorlatend hoeven te zijn. In eerdere projecten zijn de richtingen bepaald waar de kansen liggen voor nieuwe schermconfiguraties. Dit betreft doeken met een luchtspouw (verdubbeling van de isolerende werking), doeken met aluminimum om uitstraling te voorkomen en voor gebruik over dag folies die veel beter licht door laten dan de huidige licht doorlatende doeken. In de winter van 2014 is een nieuwe type scherminstallatie getest in de Sunergie kas op het IDC. Daaruit is gebleken dat zeer hoge besparingen mogelijk zijn met een eindverbruik voor een jaar rond komkommerteelt van ca. 15 m3/m2. De besparing is vergelijkbaar met die in dubbel glas kassen. Er zijn echter ook nog belangrijke beperkingen gebleken die opgelost dienen te worden: het schermpakket van de geteste installatie was te breed en er ontstonden water plassen aan de bovenkant van het schermpakket. Een chrysanten teler wil een dergelijke nieuwe, hoog isolerende schermconfiguratie in een afdeling binnen zijn bedrijf installeren. Het doek en type installatie worden eerst nog ontwikkeld op kleine schaal bij de leverancier. Hierbij wordt voortgeborduurd op de ervaringen op het IDC van afgelopen winter. Als het ontwerp voldoet, wordt een afdeling ingericht. Het doek wordt geïnstalleerd in een afdeling bij Dekker Chrysanten in Hensbroek waar in het kader van hetzelfde project al in een afdeling van 4600 m2 een transparant dagscherm en ventilation jets geïnstalleerd zijn door Dekker Chrysanten zelf. Deze afdeling is ideaal geschikt om ook het nieuwe verduisteringsscherm op praktijkschaal te testen. Met het nieuwe doek kan een verdere stap gezet worden in het terugbrengen van het effect van uitstraling op het gewas en in het verder verlagen van de minimum buis in de chrysanten teelt. Bovendien moet de kans op condensatie aan de onderkant van het onderste doek verminderen. Ook zal de temperatuur van en het absoluut vocht gehalte van de lucht boven het scherm verder verlaagd worden waardoor het zowel makkelijker moet worden om het vochtgehalte onder gesloten doek te beheersen als om energie te besparen. De droge U-waarde van de kas is gedaald van 3.00 W/m2/K voor een conventioneel verduisteringsscherm naar 1.67 W/m2/K (verlaging van 44%) voor een verduisteringsscherm met spouw en een transparant energiescherm. Het transparante energiescherm zorgt voor de grootste U-waarde verlaging van 33% en de spouw in het verduisteringsscherm zorgt voor een U-waarde verlaging van 17%. Energiebesparing bescheiden De forse U-waarde verlaging leidt echter niet tot een evenredige energiebesparing omdat de hogere isolatiewaarde van de schermen alleen invloed heeft op het energieverbruik als de schermen gesloten zijn. Een groot deel van de warmtevraag betreft de dag periode met open schermen. In de proefafdeling was het energieverbruik door de verwarmingsbuizen 27.1 m³ gas/m²/jaar en in de referentieafdeling 30.4 m³ gas/m²/jaar. De energiebesparing door de hogere isolatiewaarde in de donkerperiode van de kas is 1.9 m3 gas/m2, wat neerkomt op een totale energiebesparing van 6.3%. Kwaliteit en productie goed Door de energiebesparing kan de relatieve lage additionele investering van de spouw in het verduisteringsscherm worden terugverdiend in een belichte chrysantenteelt. De investering in het transparante energiescherm en bijbehorende scherminstallatie kan met de huidige gasprijs niet volledig worden terugverdiend door alleen energiebesparing. Het toepassen van meerdere schermlagen had geen aantoonbaar effect op de kwaliteit en productie van de chrysanten. Projectnummer: 20003

Naar aanleiding van resultaten over onderzoeken rondom toevoer van o.a. droge buitenlucht en (led-)belichting in alstroemeria, wil Tesselaar B.V in Heerhugowaard in het volgende belichtingsseizoen op zoek naar een meer optimale balans in het energieverbruik (korter belichten en beter isoleren). De doelstelling van dit project is minimaal energieverbruik bij een teelt van alstroemeria in combinatie met een top (blad)kwaliteit, ook als dit in beperkte mate ten koste gaat van de totale productie. De energiebesparing wordt bereikt door: Kasafdeling van 5000 m2 uitrusten met 2de transparant energiescherm (XLS 10 revolux) en een ontvochtiging systeem. Teelt volgens de principes van " Het Nieuwe Telen" onder begeleiding van Wageningen UR en Floriconsult group. Er wordt een VD nagestreefd van boven 1,5 gr/m3, dat volgens de resultaten uit eerder onderzoek voldoende is om vochtblaadjes te beheersen. Winterdaglengte terugbrengen van de praktijkduur van 17-18 uur naar maximaal 15 uur. Dit geeft de grootste energiebesparing (15%). Naar meer besparing (5%) op belichting zal gestreefd worden door toepassen van lichtintegratie en sneller afschakelen als de warmtebalans voor die dag klopt. CO2 dosering max. 800 ppm, omdat meer doseren zeer weinig meer fotosynthese oplevert en er minder CO2 beschikbaar is bij minder draaiuren van de WKK. De totale kas is 2 ha groot en het overige deel van de kas vormt de referentie. Beide afdelingen (proef en referentie) zullen van elkaar afgescheiden worden zodanig dat verwarming en scherm apart zijn aan te sturen. Kwaliteit en productie zullen door het bedrijf worden geregistreerd. Additioneel zal Wageningen UR Glastuinbouw metingen uitvoeren om de impact van de teeltstrategie op microklimaat en planteigenschappen en morfologie te bepalen. Het project wordt afgesloten met een economische evaluatie. Projectnummer: 20010

Bij intensievere teelten wordt hard gewerkt om het energieverbruik terug te dringen. Dit betreft o.a. andere kasdekken (dubbel glas zoals bij de Venlow Energy kas) en hoge isolerende schermen. Het is daarbij mogelijk om het energieverbruik sterk terug te dringen, waarbij het verbruik lager is dan bij (de meer) ‘extensieve teelten’. De vraag is wat de mogelijkheden zijn voor kasconcepten en teeltstrategieën in isolerende kassen voor energie-extensieve teelten. Het doel van dit project is om de kansen én bedreigingen vast te stellen voor verschillende teeltregimes in temperatuur, vocht en licht. Werkpakket 1. Berekening klimaatgewasgroepen Er zal een set "algemene" maar logische aan echte gewassen gerelateerde klimaatparameters worden opgesteld. V.w.b. temperatuur is dit 5 °C (vorstvrij), 10 en 16 °C en de vochtregeling wordt in lijn met de gebruikelijke werkwijze in die drie klimaatgewasgroepen bepaald. V.w.b. belichting wordt gewerkt met niveau’s van 10, 40 en 80 μmol/m2.s. Met een kasklimaatmodel zullen deze cases worden doorgerekend voor een selectiejaar en vergeleken t.o.v. de referentie. Werkpakket 2. Grondontsmetting Hierbij zal gekeken worden naar alternatieven voor stomen zoals biologische grondontsmetting en de overgang naar substraatsystemen. Werkpakket 3. Uitwerken kas en teeltconcept Voor één representatief gewas uit twee klimaatgroepen wordt het kas- en teeltconcept nader uitgewerkt. Hoewel het gebruik van energieschermen het warmteverbruik in de glastuinbouw al flink verlaagd hebben zijn de meeste kassen nog lang niet energieneutraal. In de gebouwde omgeving is het gebruik van isolatieglas gemeengoed en de experimenten in de VenLow energy kas op het IDC-energie hebben laten zien dat er met zulk glas prima kan worden geteeld. Het verbruik voor een tomatenteelt bleef in deze kas onder de 10 m3/(m2 jaar) (alleen voor de warmtevraag overigens, niet voor CO2 dosering). Als zo’n hoog-isolerende kas nou gebruikt zou worden voor een extensieve teelt als Leeuwebek, of sla, zou zo’n teelt dan 100% duurzaam kunnen worden? Deze vraag stond centraal in het onlangs afgeronde project “Energie-extensieve teelten klimaatneutraal met hoog-isolerende kassen”, uitgevoerd voor ‘Kas als Energiebron’, het innovatie- en actieprogramma van het ministerie van Economische Zaken en LTO Glaskracht Nederland. Het rapport begint met de nuchtere stelling dat iedere kas energieneutraal kan zijn, zolang de aangewende energie maar duurzaam is. Maar het wordt natuurlijk wel een stuk makkelijker om alle energie duurzaam in te kopen als er maar weinig nodig is. Voor extensieve teelten blijkt dat een hoog-isolerende kas inderdaad het energieverbruik naar bijna 0 kan brengen. En ook voor de grondontsmetting zijn energiezuinige alternatieven voor handen. Daarmee komt de energieneutrale tuinbouw binnen handbereik. Er is echter ook een tendens naar intensivering in de tuinbouw waarneembaar en bij intensivering komt de toename van de belichting kijken. De studie laat zien dat bij belichting het energieverbruik voor de lampen al gauw veel belangrijker wordt dan de verwarming. Een energieneutrale tuinbouw is dus, zeker voor de extensieve teelten, goed mogelijk is maar er moet nog heel veel aan de belichtingstechnieken en/of de lichtdoorlatendheid van de kas gebeuren wanneer de intensivering verder doorzet. Projectnummer: 20011

Al langer bestaat de wens om beter isolerende en/of meer licht doorlatende schermen te ontwikkelen voor de glastuinbouw. Het perspectief voor de extra besparing op warmte is groot. Bovendien kan met nieuwe ontvochtigings installaties beter de luchtvochtigheid onder het scherm beheerst worden waardoor de schermen luchtdicht mogen zijn en meer uren gebruikt kunnen worden. In een recent afgerond project van TNO i.s.m. WUR zijn de specificaties voor nieuwe schermen bepaald en de energie besparings potenties in beeld gebracht. In dit voorstel wordt een volgende stap gezet: het ontwerpen van een nieuwe scherminstallatie en het testen daarvan in een proefkas. De installatie zal bestaan uit 2 gealuminiseerde folies met een kleine luchtspouw op één dradenbed. Overdag kan deze zelfde installatie eventueel een AC folie dichttrekken door tijdens het open trekken van de gealuminiseerde folies een transparante folie naar de andere kant op te schuiven. Onder deze installatie bevindt zich een tweede scherminstallatie met dradenbed met daarop een transparante PVDF folie die dus individueel dicht getrokken kan worden. Een PVDF folie is hoogtransparant (>90% transparantie voor PAR) en heeft een levensduur van minstens 15 jaar. Op een proefinstallatie zullen met verschillende dikten plooiproeven worden uitgevoerd. Zo nodig zullen nieuwe vouwprincipes worden bedacht om ook met dikkere folies te kunnen werken zonder een dikker pakket te krijgen. Met dit scherm kan in de nacht een extra laag stilstaande lucht worden gecreëerd, terwijl overdag tijdens hele koude dagen twee folieschermen gesloten kunnen worden om ook overdag de isolatiewaarde nog verder te verhogen. Bij het ontwerpen van de installatie zullen vooral oplossingen worden bedacht voor het in stand houden van een kleine constante spouw tussen alle drie de folies, het verkrijgen van een zo klein mogelijk pakket (< 15cm voor profiel plus alle folies) in opgevouwen toestand en aan het luchtdicht aansluiten van de folies aan de kasconstructie. Bij een hogedraadteelt van komkommer bleek deze schermconfiguratie de theoretische verwachtingen ruimschoots te halen. Ten opzichte van een standaard kas met een enkel energiescherm was 44% minder energie nodig om de kas van januari tot mei te verwarmen. De productie en productkwaliteit waren vergelijkbaar met een goed praktijkbedrijf. Het klimaat in de kas veranderde wel sterk door het intensieve schermen. Een belangrijk effect was het toenemen van de planttemperatuur door verminderde afkoeling naar een koude hemel. Ook traden de plotselinge dalingen in temperatuur en vochtdeficit die normaal optreden wanneer een scherm in de avond wordt gesloten of in de ochtend wordt geopend niet meer op. Daarmee is een belangrijke stap gezet in het verminderen van problemen met schimmels als gevolg van het tijdelijk nat slaan van het gewas of door het tijdelijk wegvallen van de verdamping terwijl de worteldruk aanwezig blijft. Hoewel de bestudeerde oplossingen commercieel nog niet verkrijgbaar zijn is wel de weg geopend naar een andere wijze van telen met beduidend minder energieverliezen en de mogelijkheid om de verdampingswarmte die normaal door de ramen wordt afgevoerd terug te gaan winnen. Projectnummer: 14956