Zoeken

Doel en relevantie praktijk Het doel is een duurzame en fossielvrije Phalaenopsisteelt met full-LED belichting en een minimale warmtevraag. Door een daglichtloos teeltsysteem te ontwikkelen met een goede gewasgroei, waarin het warmte-gebruik in de opkweekfase van 64 m3/m2/jaar (reguliere kas) wordt verlaagd: naar 9 tot 18 m3/m2/jaar (afhankelijk van mate van verdamping en regeling vochtafvoer). Hiermee komt een fossielvrije opkweek van Phalaenopsis binnen handbereik. Projectbeschrijving Om tot het meest energiezuinige teeltsysteem te komen, moet de vraag beantwoord worden in hoeverre verdamping kan worden geminimaliseerd, in combinatie met passende regeltechniek. Dat wordt getoetst in twee vrijwel identieke klimaatcellen van ieder 160 m2 in de winter 2025-2026, waarbij in cel 1 (referentie) geteeld wordt volgens de standaard die nu is ontwikkeld en in cel 2 (energiebesparing) met veel minder verdamping. Waarbij de vraag beantwoord wordt hoe het gewas daarop reageert en hoeveel energie daadwerkelijk wordt bespaard. Tijdens deze proef wordt veel nieuwe kennis opgedaan over daglichtloos telen, klimaat gelijkheid, en optimalisatie van ontvochtiging. Deze kennis dit nemen we mee in andere proeven. Financiering en coördinatie Het totaalbudget voor dit onderzoek is € 473.336: met € 47.336,- in cash van de gewascoöperatie; € 10.000 van Signify; € 80.000 in kind van leveranciers en € 336.000 van Kas als Energiebron. Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: 25110

Doel Het doel van dit project is het jaarlijks in kaart brengen van de energiebalans van de glastuinbouw en de ontwikkeling van de energie-indicatoren: CO2-emissie, aandeel duurzame energie, energie-efficiëntie en achterliggende invloedfactoren. De ontwikkelingen worden ieder jaar gepubliceerd in de Energiemonitor Glastuinbouw. De energiemonitor levert ons al vanaf 1990 betrouwbare cijfers op over het energiegebruik in de sector en achterliggende factoren. Dit is een belangrijke bouwsteen voor beleid en voor het kunnen maken van realistische afspraken met de overheid op energiegebied. Ook kunnen we hiermee naar politiek, maatschappij en pers de energiefeiten laten zien (laatste jaren veel belangstelling vanuit media, ministeries, lokale overheden en toelevering). Projectbeschrijving Dit project omvat drie deelprojecten, opgedeeld per energieverbruiksjaar 2025-2027. Bij de uitvoering van deze deelprojecten wordt voortgebouwd op de ervaringen uit de eerdere jaargangen van de Energiemonitor Glastuinbouw en het protocol. In het eerste deelproject worden de resultaten van het kalenderjaar 2024 definitief gemaakt en worden voorlopige resultaten van kalenderjaar 2025 geraamd. De werkzaamheden voor 2025 zitten in 2026. Zelfde systematiek voor de monitorjaren 2026 en 2027. Per jaarlijks deelproject worden de volgende activiteiten uitgevoerd: Verzamelen informatie (25 dagen) : Externe bronnen zoals energie- en netwerkbedrijven, afzetorganisaties, telersvereni-gingen, toeleveranciers, intermediairs, adviseurs etc. Inventarisatie duurzame energie (30 dagen) : Statistiek van gebruik duurzame energie in de glastuinbouw is er vrijwel niet. Kwantificering vindt plaats door inventarisatie bij de projecten duurzame energie en rest-warmtelevering. Bepaling energiebalans en energie-indicatoren (15 dagen) : Energie input, productie, output. Indicatoren CO2-emissie, energie-efficiëntie, zowel sectorniveau als per m2. Onderscheid naar teelt en totaal (incl. netlevering). Analyse achtergronden (15 dagen) : Invloedsfactoren in kaart brengen waaronder buitentemperatuur, energieprijzen, intensivering/extensivering/besparing. Rapportage, update Protocol en infographic (25 dagen) : Jaarlijkse rapportage in oktober/november met rapport en infographics. Ook jaarlijkse update van het protocol (waarin methode, bronnen en rekenregels worden beschreven). Projectleiding, overleg, communicatie en kwaliteitsreview (12 dagen) : Begeleidingscommissie met vertegenwoordigers van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Aanvullende activiteiten : Gedurende het meerjarige project kunnen aanvullende activiteiten noodzakelijk blijken. Deze kunnen zowel vanuit LVVN, KIJK als WSER worden aangegeven binnen de begeleidingscommissie. Een mogelijke activiteit die op dit moment in beeld is, is het overstappen naar een informatiebasis voor energieonderzoek. Sinds 2021 loopt er in opdracht van LVVN een traject met CBS (en PBL, TNO, RVO, LVVN en GTNL) om een harmoniserende informatiebasis voor PBL en WSER te ontwikkelen voor het bepalen van broeikasgasemissies, energiegebruik en de duiding van ontwikkelingen. Op dit moment loopt dit project nog. Zodra blijkt dat dit traject voor de energiemonitor en WSER bruikbare data geven, zal in overleg met de begeleidingscommissie door WSER een activiteit ontwikkeld en aan LVVN en KIJK aangeboden worden om deze data toe te passen in de energiemonitor. Financiering en coördinatie Dit project wordt gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef wordt begeleid door telers. Het totaalbudget voor dit onderzoek is € 592.539, waarvan € 315.240 gefinancierd door Kennis in je Kas (KijK) en € 277.299 door ministerie van LVVN. Projectnummer: E25003

Doel en relevantie praktijk Dit project richt zich op de verduurzaming van de aardbeienteelt naar een (nagenoeg) fossielvrije teelt. Onderzocht wordt of warmte uit warmte-koudeopslag (WKO) kan worden benut voor koeling en ontvochtiging en welke effecten koeling en daglengteverkorting hebben op productie en plantbalans. Het doel is om met geoogste warmte de energievraag van de teelt zoveel mogelijk fossielvrij in te vullen. Daarnaast wordt gekeken naar het stroomverbruik, de economische haalbaarheid en het verouderingseffect van het gewas. De opgedane inzichten helpen telers om concrete stappen te zetten richting een fossielvrije aardbeienteelt. Projectbeschrijving Aardbei is in korte tijd uitgegroeid tot het vierde glastuinbouwgewas van Nederland. Omdat meer dan 90% van de teelt onder glas nog onbelicht is, liggen juist daar grote kansen voor energiebesparing. Dit project richt zich op doordragende aardbeien met een vroege plantdatum in januari, zodat van half maart tot en met november geoogst kan worden. Doordragers hebben als voordeel dat met een lagere piekbelasting kan worden geteeld, waardoor minder warmte nodig is en de teelt beter bestand is tegen hogere buitentemperaturen. De warmtevraag wordt ingevuld met warmte die wordt geoogst tijdens koeling op warme dagen en nachten en bij ontvochtiging. Deze warmte kan later weer worden ingezet in de teelt. Daarnaast wordt gewerkt volgens de principes van Het Nieuwe Telen, met onder meer scherming, minimale buiswarmte en voldoende luchtbeweging. Ook wordt daglengteverkorting toegepast om de plant beter in balans te houden. Een praktijkreferentie op het ISFC maakt vergelijking mogelijk met een traditionele teelt. Het project levert daarmee nieuwe inzichten op in fossielvrij telen en de kansen van koeling en daglengteverkorting binnen de aardbeienteelt. Financiering en coördinatie Het totaalbudget voor dit onderzoek is € 262.304, waarvan € 26.230 door SAO/sector (cash) en € 236.074 door Kas als Energiebron. Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). Het onderzoek wordt uitgevoerd door Delphy Improvement Centre i.s.m. Wageningen Plant Research. De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: 25121

Doel en relevantie praktijk Klimaatsturing op basis van behoeften van de plant in plaats van een centrale klimaatbox. Sensoren en modellen geven inzicht in de prestaties van het gewas en in het microklimaat van de plant. Het doel is een efficiëntere en duurzamere kas, met als doel 25% energiebesparing en 35% kostenverlaging zonder verlies van gewasopbrengst. Projectbeschrijving Dankzij een combinatie van geavanceerde 3D-sensoren, klimaatmodellen en nieuwe meettechnieken worden fotosynthese en verdamping gemeten. De data worden gekoppeld aan een controlesysteem. Zo worden belichting, CO₂-dosering en luchtstromen afgestemd op de werkelijke behoeften van de plant en de fluctuaties in energieprijzen. Hierin wordt nauw samengewerkt met technologiebedrijven en leveranciers van sensoren, klimaatcomputers, veredelings- en kassenbouwtechnologie. Door beter inzicht in de interactie tussen planten en omgevingsfactoren kan de gewasgroei geoptimaliseerd worden bij een efficiënter energiegebruik en een stabieler kasklimaat. Er zijn vier werkpakketten: Ontwikkeling 3D Sensornetwerk Klimaatmodellering en Optimalisatie Meten van Gewasprestaties Plantgebaseerde Controlestrategie Financiering en coördinatie Het totaalbudget voor dit onderzoek is € 5,5 mio - waarvan € 3.865.000 door NWO (cash), € 415.000 door partners (cash); € 1.145.000 door partners (in kind) en € 75.000 Kas als Energiebron/KijK. Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: E25002

Doel en praktijkrelevantie Dit project richt zich op de ontwikkeling van een energiezuinig teeltconcept voor high-density slateelt op water, waarbij de warmte uit LED-belichting en gewasverdamping voldoende is voor kasverwarming. Het onderzoek focust op drie vragen: Wat is het effect van temperatuur en lichtintensiteit op groei, verdamping en kwaliteit van sla? Wat is de ondergrens van de teelttemperatuur? Hoe kan het gasverbruik op termijn worden teruggebracht tot vrijwel nul? Momenteel wordt sla vooral in de volle grond geteeld, met een areaal van ruim 2.800 hectare (CBS, 2023). Door uitdagingen zoals ziektedruk, arbeid en leveringszekerheid verwacht de sector een snelle verschuiving naar slateelt op water onder glas. Dit onderzoek ondersteunt die transitie met praktische en onderbouwde kennis. Projectbeschrijving Het project levert fundamentele inzichten op in de optimale verhouding tussen licht en temperatuur, duurzame klimaatstrategieën en plantgezondheid bij high-density slateelt op water. Deze kennis vormt de basis voor een toekomstbestendig en energiezuinig teeltsysteem onder glas. Gezien de druk op de vollegrondsteelt is het belangrijk dat deze ontwikkeling tijdig en zorgvuldig plaatsvindt. Het project bestaat uit vijf werkpakketten: 1 voorbereiding, 2 uitvoering, 3 metingen en berekeningen, 4 data-analyse en rapportage en 5 communicatie. Onderzoeksopzet Gedurende 20 weken wordt in drie proefkassen van 125 m² onderzocht hoe sla reageert op drie teelttemperaturen (16, 19 en 22°C). Elke kas is verdeeld in drie compartimenten met verschillende lichtintensiteiten (100, 200 en 300 µmol/m²/s). De sla wordt geteeld op floaters met een hoge plantdichtheid van circa 400 planten per m². In totaal worden drie tot vier teeltcycli uitgevoerd van vier tot zes weken. Metingen en analyse Tijdens de teelt wordt de gewasgezondheid nauwkeurig gevolgd, met aandacht voor rand, smet en geelverkleuring. Wekelijks worden vers- en drooggewichten, gewashoogte en LMA gemeten. Daarnaast worden fotosynthese, lichtonderschepping, gewasverdamping en energie-input gemonitord. Zo ontstaat inzicht in zowel de productie (kg/m²) als de energie- en vochtbalans van de kas. De resultaten worden periodiek besproken met een breed samengestelde begeleidingscommissie (BCO), bestaande uit vollegrondstelers, slatelers onder glas en praktijkexperts. Resultaat en vervolg Het project wordt afgerond met een eindrapport waarin de resultaten worden vertaald naar concrete aanbevelingen voor een energiezuinig teeltconcept. Ook wordt een energieprognose voor de winterperiode opgenomen, inclusief de benodigde energie voor belichting, ontvochtiging en kasverwarming. De opgedane kennis vormt een belangrijke stap richting een fossielvrije, hoogproductieve slateelt onder glas. Financiering en coördinatie Het totaalbudget van dit onderzoek is € 248.155, waarvan € 12.500 van tuinders en veredelaars en € 235.655 door Kas als Energiebron. Dit project wordt uitgevoerd door Botany en Plant Lighting. En gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK) en door Signify, Klasmann-Deilmann, Gardin, Enza Zaden en Light4Food. De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: 25105

Doel Met dit project wordt onderzocht hoe innovatieve ontvochtigingstechnieken kunnen bijdragen aan een energiezuinig en actief klimaat onder Full LED-belichting. Daarbij ligt de focus op de relatie tussen klimaatsturing, verdamping en elementopname in tomaat, met speciale aandacht voor het voorkomen van wankleurigheid. Beoogde resultaten: inzicht in de ondergrens van gasgebruik onder LED klimaatsturing via elektrische input (Caeli / Climalux) in plaats van gas energiebesparing van 10 tot 20% voorkomen van wankleurigheid door meer warmte in de kop van het gewas Projectbeschrijving De Nederlandse tomatensector schakelt steeds verder over van SON-T naar Full LED. Daarbij blijkt dat niet alleen het licht verandert, maar vooral ook het warmteprofiel. Waar SON-T naast licht ook warmte afgeeft, levert LED vrijwel geen stralingswarmte. In de winter van 2024–2025 kreeg een groot deel van de trostomatenteelt te maken met harde wankleurigheid. Het sterke vermoeden is dat dit wordt veroorzaakt door een gebrek aan warmte in de kop van de plant, waardoor verdamping en elementopname afnemen. Binnen dit project worden daarom twee innovatieve systemen getest onder Full LED: Caeli™ : actief lucht mengen boven en onder het scherm Climalux CLX-2 : LED-armaturen met geïntegreerde ventilator Deze systemen worden vergeleken met twee referentieafdelingen: SON-T en Full LED. Doel is om warmte beter in de kop van het gewas te krijgen, wankleurigheid te verminderen én energie te besparen. Financiering en coördinatie Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef wordt begeleid door telers. Het totaalbudget voor dit onderzoek is € 466.170, waarvan € 75.000,- in cash van Federatie van Vruchtgroente Organisaties (FVO). Projectnummer: E25004

Doel en relevantie voor de praktijk LED-belichting biedt veel mogelijkheden om energie te besparen tijdens de opkweek van jonge tomatenplanten. Toch is nog niet duidelijk hoe telers LED-belichting het beste kunnen inzetten om uniforme planten van hoge kwaliteit af te leveren. Dit onderzoek brengt in kaart hoe lichtintensiteit en lichtspectrum de kwaliteit van het uitgangsmateriaal beïnvloeden. De opgedane kennis helpt opkweekbedrijven bij het maken van de juiste keuzes voor de inzet van LED-belichting. Daarmee kunnen zij energie efficiënter gebruiken én uniforme, kwalitatief hoogwaardige planten afleveren die zorgen voor een goede start van de teelt. Projectbeschrijving In dit onderzoek wordt gekeken hoe lichtintensiteit en lichtspectrum de groei en kwaliteit van jonge tomatenplanten beïnvloeden. Daarbij wordt onderzocht welke fase van de opkweek het meest gevoelig is voor verschillende lichtrecepten en hoe deze keuzes doorwerken in de verdere teelt. Het onderzoek wordt uitgevoerd in nauwe samenwerking met opkweekbedrijven en tomatentelers. In totaal worden vier experimenten uitgevoerd in het IDC-LED, waar met regelbare LED-belichting verschillende lichtrecepten kunnen worden nagebootst. Daarbij wordt onder andere gekeken naar de effecten van licht vóór en na het toppen van de planten, tijdens de afkweek en naar verschillen tussen tomatenrassen. De resultaten moeten leiden tot praktische belichtingsstrategieën waarmee opkweekbedrijven duurzamer en efficiënter kunnen telen. Het project bestaat uit drie werkpakketten (WP's): WP1: Afstemming en voorbereiding. WP2: Experimenten, bestaande uit vier proeven naar de invloed van lichtintensiteit, lichtspectrum, dynamisch belichten en rasgevoeligheid op de kwaliteit van jonge tomatenplanten. WP3: Rapportage en communicatie, waarin de resultaten worden vertaald naar praktische kennis voor de sector. Financiering en coördinatie Het totaalbudget voor dit onderzoek is € 203.820, waarvan € 75.000 door Plantum, € 24.000 door leveranciers en € 104.820 door Kas als Energiebron. Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). Het onderzoek wordt uitgevoerd door Wageningen University & Research. De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: 25120

Doel en relevantie voor de praktijk CO₂ wordt steeds schaarser en duurder. Tegelijkertijd blijft CO₂ onmisbaar voor een goede gewasgroei. Dit onderzoek richt zich op een nieuwe doseerstrategie (RTA) waarmee telers mogelijk tot 40% CO₂ kunnen besparen, zonder productieverlies. Modelberekeningen laten zelfs zien dat de productie met circa 5% kan toenemen. In dit project wordt onderzocht of deze resultaten ook in de praktijk haalbaar zijn. De strategie wordt getest in een komkommerteelt en moet uiteindelijk eenvoudig toepasbaar zijn voor telers. Daarnaast wordt een eerste ontwerp gemaakt van een RTA-strategie voor tomaat, paprika en aardbei. Projectbeschrijving De nieuwe RTA-strategie (Ratio Temperatuur-Assimilatie) stemt de CO₂-dosering af op de lichtintensiteit, ventilatie en assimilatie van het gewas. Door slimmer te ventileren blijft meer CO₂ in de kas, waardoor de plant efficiënter kan groeien. Een iets hogere temperatuur wordt daarbij gecompenseerd door een hogere fotosynthese. Modelberekeningen laten zien dat deze aanpak kan leiden tot 40% minder CO₂-verbruik en 5% meer productie ten opzichte van een gangbare teeltstrategie. In dit onderzoek wordt deze verwachting getoetst in een praktijkproef met komkommer. Daarbij worden onder meer productie, vruchtkwaliteit, CO₂- en energiegebruik, vochtbalans, gewasontwikkeling en ziektedruk uitgebreid gemonitord. Het project is opgebouwd uit vier werkpakketten (WP's): WP1: Voorbereiding van de kasproef WP2: Uitvoering van de kasproef WP3: Implementatie van de RTA-strategie en ontwikkeling van een RTA-strategie voor tomaat, paprika en aardbei (na een Go/No-Go-moment tussen WP2 en WP3) WP4: Kennisverspreiding via leergroepen, bijeenkomsten en een eindsymposium. Financiering en coördinatie Het totaalbudget voor dit onderzoek is € 598.089, waarvan € 1.000 door gewascoöperatie Komkommer, € 1.000 door gewascoöperatie Tomaat, € 1.000 door gewascoöperatie Paprika, € 5.000 door substraatleveranciers en € 590.089 door Kas als Energiebron. Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). Het onderzoek wordt uitgevoerd door Botany, i.s.m. Plant Lighting. De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: 25119

Doel Het doel van dit project is een chrysanten- (zomer) en lelieteelt (winter) met een fossielvrije energetische invulling waarbij de inzet van groene elektriciteit zo laag mogelijk is. Voor chrysant wordt hiervoor de teelt uit de grond verder ontwikkeld. Voor lelie wordt gewerkt aan een teelt onder LED zonder bladproblemen. Er is een integrale aanpak waarbij energiebesparing, gewasgezondheid, water en nutriënten, en nauwkeuriger sturen gecombineerd kunnen worden voor beide teelten. Projectbeschrijving Kas2030 is gebouwd voor fossielvrij en emissiearm telen zoals dat in 2030 grootschalig praktijk moet kunnen zijn. Dat dit mogelijk is heeft het onderzoek in deze kas de afgelopen 4 jaar laten zien. In kas2030 wordt gewerkt om op jaarbasis, liefst zonder een seizoenswarmteopslag, neutraal uit te komen in de warmtevraag. Dit project bestaat uit drie werkpakketten: Energiebesparing lelie: om verdere energiebesparing te realiseren wordt zowel aan het begin als aan het eind van de teelt de lichtintensiteit verlaagd. Een optimalisatieslag in de kasinrichting zal ook leiden tot minder verdamping, wat energiebesparend werkt en ook tot een lagere ontvochtigingsvraag leidt. Dashboard lelie: vergelijking van teeltgegevens om de vergelijking tussen Kas2030 en de praktijk te maken. Communicatie en kennisverpsreiding Financiering en coördinatie Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: 25117

Doel Het doel van dit project is een all-electric komkommerteelt neerzetten met producties op praktijkniveau (±65kg/m2 ) die 200kWh/m2 kost (180kWh/m2 belichting en 20kWh/m2 ontvochtiging/warmtevraag via een warmtepomp). Het onderzoek focust daarbij op het finetunen van de plantdichtheid onder all-electric teeltcondities ter optimalisatie van het aantal vruchten/m2 en de oogstindex, evenals het toewerken naar een zero-emissie kas. Projectbeschrijving In het kader van all-electric teeltomstandigheden en bijbehorende verticale temperatuurverdeling wordt de optimalisatie van de morfologische plantopbouw (plantbelasting en oogstindex) onderzocht bij verschillende plantdichtheden. Daarnaast wordt de midi-komkommer onderzocht, waar in iedere bladoksel een vrucht aan gehouden wordt om op arbeid te besparen zonder in te boeten op productie. Er wordt geteeld volgens de doelstellingen van een zero-emissie kas, waarbij chemievrij telen, organisch substraat, gereduceerd CO2-verbruik en beperken van drain en uitspoeling van nutriënten belangrijke pijlers vormen. Met diverse sensoren worden parameters als vochtopname, verdamping en plantactiviteit real-time waargenomen waarmee direct op de plantbalans gestuurd kan worden. Wegens het meer gesloten telen door de inzet van de warmtepompontvochtiger (minimale luchtuitwisseling) wordt de luchtkwaliteit over tijd gemonitord (NOx, ethyleen/C2H4, CO, etc.). Na afloop wordt een economische analyse van de teelt en het teeltsysteem uitgevoerd onder diverse scenario’s. Dit project wordt gefinancierd door het ministerie van LVVN. Projectnummer: 25112