Zoeken

In elk geothermieproject is een goede schatting nodig van de potentiele productie (P90 waarde). Dit is niet alleen van belang voor de businesscase, maar ook voor de eventueel aan te vragen verzekeringsregeling van EZ (RNES regeling). Na de boorfase moet de P90 waarde geverifieerd worden conform de put-test specificatie methode van TNO-AGE. Deze specificaties worden niet altijd op dezelfde wijze geïnterpreteerd, leidend tot afwijkingen van de beoogde uniforme aanpak. De uitvoering van de put-test wordt daarnaast ook bepaald door andere factoren zoals veiligheid en regelgeving. Tenslotte speelt een rol het type gegevens waar behoefte aan is bij de operator en bij TNO-AGE en RVO, die niet altijd overeenkomen. Dat kan bijvoorbeeld leiden tot extra opslagcapaciteit en dus kosten. In dit project wordt de gegevens- en analysebehoefte van betrokken partijen in kaart gebracht en wordt een complete en duidelijke set specificaties gedefinieerd zodat interpretatieverschillen worden voorkomen. De informatie uit dit project is rechtstreeks naar TNO-AGE gegaan en benut voor verbetering van de RNES regeling. Projectnummer: 20057

Al langer bestaat het idee dat er assimilaten verloren gaan in de productie bij o.a. tomaat door ‘te veel’ blad dat bovendien ook nog eens verwijderd wordt. Er kan elektriciteitsbesparing en/of meer productie gehaald worden door deze ‘verloren’ assimilaten naar de vruchten te ‘sturen’. De afgelopen twee jaar is onderzoek gedaan naar bladplukken van jong, ‘overtollig’ blad waarbij het idee was om de assimilaten die gaan zitten in de vorming van het blad te kunnen ‘sturen’ naar de vruchten. Deze bladeren dragen niet veel bij aan de lichtonderschepping. Dit lijkt vooral effect te hebben vanaf planting en bij afnemend licht bij vooral gewassen / rassen die vegetatief zijn. Onderzoek van de Demokwekerij in 2011/2012, recent onderzoek bij Wageningen Universiteit en bij WUR Glastuinbouw in Bleiswijk geven aan dat met verrood licht de assimilatenverdeling te sturen is en er in de winter ca. 10-20% productieverhoging of elektrabesparing valt te halen. Echter moet gezocht worden om zo min mogelijk verrood te gebruiken omdat de installatie flinke investering en elektriciteit kost en het verrode licht nauwelijks bijdraagt aan de fotosynthese. Daarnaast moet het verrood op tijd afgeschakeld worden bij toenemend licht. De BCO tomaat heeft aangegeven hier onderzoek naar te willen doen in een praktijkproef met tomaat als voorbeeldgewas om te onderzoek hoe met zo weinig mogelijk verrood belichting er toch elektriciteit- of meerproductie gehaald wordt. Hiervoor worden twee behandelingen ingericht met verschillend niveaus met verrood belichting. Naast de productie en energieverbruik, zal de plantontwikkeling nauw gevolgd worden. Projectnummer: E16020

De maatschappelijke wenselijkheid van diepe geothermie wordt mede gebaseerd op analyses van: Energetische TVT (TerugVerdienTijd); hoeveel energie moet er aan de voorkant in om een project te realiseren en hoeveel maanden kost het om die energie met de bron te produceren. Kortom, hoe lang duurt het voordat er netto (hernieuwbare) energie wordt opgeleverd. LCA (Life Cycle Assesment); de analyse van de totale milieubelasting van wieg tot graf. MKBA (Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse); een bredere analyse, waarbij naast bovengenoemde factoren ook vermeden importen, werkgelegenheid e.d meetellen. Dit project is gericht op het verkrijgen van een goede analyse op bovenstaande terreinen ter onderbouwing en inbreng in nationale en internationale discussies. De doelstelling is dus voornamelijk gericht op degelijke onderbouwing ten behoeve van communicatie. In 2012/2013 heeft Larissa González onderzoek gedaan naar de duurzaamheid van Green Well Westland. De afgelopen 1,5 jaar heeft zij dit onderzoek uitgebreid naar alle geothermiebronnen in Nederland die in 2014 operationeel waren. Uit het onderzoek blijkt dat de resultaten zoals verkregen bij het eerdere onderzoek naar GWW representatief zijn voor het gemiddelde van alle bronnen. Zo is de gemiddelde hoeveelheid benodigde energie en uitgestoten CO 2 bij een boring van een Nederlands doublet binnen 2-3 productiemaanden terugverdiend. Per jaar bespaart een doublet vervolgens even veel aardgas als het totale gasverbruik van ruim 3600 huishoudens, zo'n 6 mln m3. Overige milieueffecten en risico’s zijn kwalitatief beschreven en beoordeeld als ‘laag’. Voor het voorkomen van risico’s worden bovendien richtlijnen en standaarden opgesteld door de sector om deze nog verder te verlagen. Uit de verkennende MKBA blijkt dat geothermie een positieve maatschappelijke balans heeft, met name voor geothermie in combinatie met glastuinbouw. Geothermie in Nederland is een duurzame energiebron. Gezien de ontwikkelingen in 2015, 2016 en de verwachtingen voor de nabije toekomst, is het waarschijnlijk dat dit nog verder zal verbeteren. Projectnummer: E15016

Bij toepassing van aardwarmte, restwarmte en verdere energiebesparing heeft de glastuinbouw extra CO2 nodig. Daarnaast kan met externe CO2 ook de zogenoemde zomerstook vervangen worden. Het knelpunt bij CO2 van derden is dat de afvangst en het transport relatief duur zijn. Het transport per schip is goedkoper dan transport per vrachtwagens mits er voldoende CO2 getransporteerd kan worden. Deze studie moet inzicht geven in de het logistieke systeem (hoeveelheden, vaarroutes), overzicht van laad/los locaties, welk schip op schepen geschikt zijn en juridische aspecten over CO2 transport over water. Daarnaast worden de investeringskosten en de economische haalbaarheid onderbouwd en uiteindelijke vrachtprijs per ton. Het project is een initiatief van Linde Gas / OCAP. Het bedrijfsleven (waar onder ook LTO Noord Glaskracht en OCAP) heeft samen met de overheid een Green Deal gesloten rondom de CO2 voorziening van de glastuinbouw. Linde Gas / OCAP, HVC en Greenport Noord-Holland-Noord/ Provincie NH investeren 27.000 in dit project. Resultaten zijn landelijk toepasbaar zoals Grootslag, Agriport A7, Koekoekspolder en Asten/Heusden. Projectnummer: E15011.03

Het project Virtueel Energiecluster Bommelerwaard (VEB) beoogt via data-analyse in kaart te brengen hoe (real time) de elektriciteitsstromen in een afgebakend gebied (Brakel Oost) verlopen en hoe deze stromen te optimaliseren zijn door lokaal vraag en aanbod meer in balans te brengen. De zogeheten vrije regelruimte op de glastuinbouwbedrijven wordt daarbij ingezet om deze balans te bereiken door andere inzet van WKK netlevering en belichting. Virtueel wordt een realistische, toekomstige situatie met opwekking van meer duurzame elektriciteit uit zon en wind en de optie van elektrisch verwarmen van warmtetanks op de glastuinbouw toegevoegd en wordt opnieuw nagegaan wat de mogelijkheden zijn voor het realiseren van een balans in het elektriciteitsnet. De (duurzame) technieken zijn niet nieuw of uniek. De analyse van de combinatie met glastuinbouw wel. In beide gevallen worden de veranderingen voor de kosten van elektriciteit (inkoop, verkoop, netkosten) in beeld gebracht. Deze verschillen worden verklaard. Afrondend wordt in beeld gebracht welke mogelijkheden er zijn om de energiekosten, onder meer voor het netbeheer anders in te richten zodat er meer mogelijkheden ontstaan voor het bijdragen aan de netbalans. De effecten op de CO2 emissie worden in alle situaties bepaald. Het VEB staat model voor de gehele glastuinbouwsector doordat het informatie oplevert over de flexibele inzetbaarheid van WKK, belichting en elektrische verwarming bij de verduurzaming van de elektriciteitsvoorziening, de CO2 reductie die daarmee mogelijk is en de opties om de netkosten elektriciteit anders in richten. Een vergelijkbare analyse van netbalancering in combinatie met glastuinbouw is niet eerder uitgevoerd. Dit projectvoorstel is tot stand gekomen uit de activiteiten van het Glastuinbouwpact Bommelerwaard en de regionale sectie van LTO Noord Glaskracht op energiegebied, als onderdeel van de energie agenda. Het afgelopen jaar is in overleg met Liander en met begeleiding van een lokale ondernemersgroep gericht gewerkt aan concrete acties binnen dat kader. Liander en Regio Rivierenland financeren ook mee (23.000). Het netgebied Zuilichem in de Bommelerwaard wordt gevoed door twee regelstations (Zuil 1 en Zuil 2) met een gezamenlijke technische capaciteit van 46 MW. Deze stations verzorgen de stroomvoorziening voor de woonkern Brakel en de overige zakelijke en huishoudelijke eindgebruikers in dit gebied met een piekbelasting op kwartierniveau van 36 MW in 2014. Binnen dit gebied zijn 17 telers actief. Hiervan hebben 12 telers een WKK met een totaal opgesteld productievermogen van 18 MW. Het totaal opgesteld vermogen belichting is ook 18 MW (op basis van kwartierwaarden). Ten behoeve van de verduurzaming van de energieproductie kunnen telers mogelijk een deel van de eigen WKK-productie vervangen door inkoop van zon- en windvermogen via het net. Er is tot 6 MW flexibiliteit beschikbaar door extra netinkoop toe te passen binnen de aanwezige netaansluitingen. Door 6 MW WKK-productie te vervangen voor duurzame netinkoop kunnen de glastuinbouwbedrijven tot 4 kton (15%) CO2-uitstoot besparen ten opzichte van een totale uitstoot van 27 kton (100%) door inzet van WKK’s. In de huidige tariefstructuur (eenmalige en terugkerende netwerkkosten en energiebelasting) is het vervangen van WKK-inzet door duurzame netstroom echter financieel nadelig. Bij maximering van de netinkoop (meer dan 6 MW) stijgen de vaste kosten met 100%. Belemmering voor het maximeren van de netinkoop is huidige aansluitcapaciteit van 2 MW van de individuele netaansluitingen op het Liander-netwerk. Maximering van de netinkoop heeft hierbij een potentiele CO2-emissiereductie van 13 kton (48%). Het aansluiten van 21 MW zon- en windvermogen leidt niet tot een overbelasting van regelstation Zuilichem (Zuil 1 en Zuil 2). Binnen de huidige netstructuur worden aansluitingen van 2 tot 10 MW rechtstreeks op de regelstations aangesloten. Vermogens groter dan 10 MW worden rechtstreeks op het onderstation Zaltbommel aangesloten. Binnen de huidige Liander belastingprognoses wordt geen rekening gehouden met flexibiliteit. Dit heeft geen invloed op het al dan niet verzwaren van de netten. Om tot een waardering van flexibiliteit te komen is het nodig dat de tariefstructuur en de voornoemde procedures voor netaansluiting en –verzwaring worden aangepast. Of dit kan en mag is afhankelijk van de kosten die de netbeheerder hiervoor moet maken en de regulering van de netwerktarieven voor de netten. Pilot Begin juni is het rapport (zie onderaan dit artikel) gepresenteerd en besproken aan de ondernemers in het cluster Brakel. Zij toonden de ambitie om een vervolg aan het rapport te geven in de vorm van een pilot. Projectnummer: E15011.01

Vink Sion (Beetgum) is een tuinder die een houtgestookte elektrische centrale bedrijf met een niet werkende CO2 recovery installatie. Op dit moment wordt vloeibare CO2 gebruikt Vink-Sion wil samen met CATO Engineering deze installatie aanpassen en in bedrijf nemen. Om dit te doen zijn een aantal aanpassingen aan de installatie nodig. De reden van de niet werkende installatie is een niet juist ontwerp. In dit project wordt de huidige installatie aangepast en testen moeten voldoende informatie verschaffen om tot een goed onderbouwd technisch ontwerp te komen en definitieve onderbouwing van de business case. In een tweede fase moet de capaciteit worden verhoogd. Daar zijn grote investeringen voor nodig die alleen te rechtvaardigen zijn bij succesvol afronden van een test periode. De eerste berekeningen laten zien dat deze technologie zeer interessant is door de lage operationele kosten. Op dit moment zijn de kosten voor een ton vloeibare CO2 ongeveer e. 80,--. De kosten van de amine wasser zouden op ongeveer e. 30,--/ton zijn. Deze waarden zijn ook mogelijk voor andere hout gestookte installatie. Verwachte resultaten: Praktijk ervaring met amine wasser voor deze toepassing Inzicht in (proces)technische werking Inzicht in de operationele kosten voor produceren van CO2 met een amine wasser. Verwachting is dat de kosten per ton CO2 significant lager zijn dan huidige bestaande alternatieven. Inzicht in de zuiverheid van geproduceerde CO2 uit de stripper. Het afvangen en doseren van CO2 uit houtstookinstallaties lijkt technisch en economisch haalbaar. De al bestaande installatie voor CO2 afvangst bij Vink Sion is in dit project aangepast. Daarnaast is inzicht verkregen in de technische werking om toekomstige installatie optimaal te kunnen ontwerpen. Hierbij wordt met behulp van amines de CO2 uit de rookgassen van de hout WKK afgevangen. Door de amines te verwarmen komt de CO2 in zuivere vorm vrij voor dosering in kassen. De werking ten aanzien van o.a. degradatie van amines, het warmteverbruik en hoeveelheid geproduceerde CO2, is in lijn met de uitgangspunten. Doordat de uitgangspunten bevestigd zijn blijkt de eerder aangenomen operationele kostprijs van circa € 20-25/ton voor CO2 te kloppen. Hier bovenop komen nog wel de kapitaalskosten, maar CATO Engineering verwacht dat deze techniek op een economische wijze CO2 kan produceren voor lokaal gebruik. CO2 kwaliteit In het onderzoek is ook de kwaliteit van de CO2 onderzocht en blijkt dat die zeer zuiver is (>99,9 %) en inmiddels wordt gedoseerd in de kassen van Vink Sion. Geplande vervolgstap is het meten van het effect op planten van de geproduceerde CO2 onder geconditioneerde omstandigheden bij bijvoorbeeld Wageningen UR Glastuinbouw. Ook de effecten op langere termijn van verontreinigingen in de rookgassen op de levensduur van de amines moet nog worden bepaald. Net als de werkelijke onderhoudskosten over een langere periode en de betrouwbaarheid van de installatie. Bekijk hier een filmpje waarin de geproduceerde CO2 wordt opgevangen in een zak. Projectnummer: 15124

Dit project betreft een inventarisatie van de gebruikservaringen, rendementen en knelpunten bij het gebruik van de warmte koude opslag (WKO) in de glastuinbouw. Eindproduct van het project is een overzicht van de gebruikservaringen en rendement van WKO in de glastuinbouw, inclusief de knelpunten en oplossingen. Hierbij is zowel naar de techniek als de organisatie van totstandkomingsproces gekeken. Toepassing van WKO bespaart 30-40% energie. De helft van de WKO-systemen is (vrijwel) in balans en tweederde van de telers is volledig tevreden over hun keuze voor WKO. Technische aandachtspunten bij het ontwerp zijn: de bronkleppen, de besturing van het bronsysteem en de hydraulische inpassing van de warmtepomp(en). Goede informatieoverdracht van installateur naar teler is vooral in de eerste periode na inbedrijfsstelling belangrijk; een integrale aanpak en afstemming op de teeltomstandigheden zijn essentieel voor het succesvol toepassen van WKO. Projectnummer: 14895

Is met slechts een fractie van de huidige CO2-dosering eenzelfde of zelfs een betere productie te behalen? Dit moet in dit project worden bereikt door de plantrespons centraal te stellen door CO2 alleen in te zetten wanneer het effectief gebruikt wordt en voor het voorkomen van luie bladeren. Dit wordt onderzocht bij tomaat, paprika en phalaenopsis. De effecten van langdurige blootstelling aan hoge CO2-concentraties op de benutting van CO2 voor de fotosynthese werden onderzocht bij tomaat en paprika. Bij tomaat was er geen effect van de CO2-benutting bij langdurige blootstelling aan 1000 ppm CO2. Tomaat was bij 600 ppm CO2 al grotendeels verzadigd en bij 700 ppm volledig. Meer dan 600 a 700 ppm CO2 is bij tomaat dus niet zinvol op basis van deze metingen. Paprika was bij 700 a 800 ppm CO2 al grotendeels verzadigd. Meer dan 700 a 800 ppm CO2 is bij paprika dus niet zinvol op basis van deze metingen. Langdurige paprikateelt bij 1000 ppm CO2 gaf wel ‘luie bladeren’ t.o.v. 400 ppm. De ‘luiheid’ bleek zes dagen nadat het 1000 ppm regime gewijzigd was reversibel te zijn. Er is dus slechts korte tijd sprake van een lagere productiviteit van een gewas met ‘luie’ bladeren na zakkende CO2-concentratie in de kas. Dus er is geen noodzaak tot aanpassing van de doseerstrategie in de winter en is doseren tot 800 ppm dus genoeg. Projectnummer: 14891

Er zijn zeven aardwarmtebronnen operationeel in de glastuinbouw. Bij een aantal bronnen zijn er problemen met injectiviteit. Bij alle bronnen zijn er vragen rond de levensduur en hoe de bronnen effectief gemonitord en onderhouden moeten worden. Dit project moet oplossingen bieden voor de knelpunten en aanwijzingen voor goede monitoring en onderhoud. In 2013 zijn bij zes aardwarmtebronnen in Nederland de samenstelling van het bronwater, gassen in het bronwater en scaling geanalyseerd om mogelijke oorzaken van injectiviteitsproblemen te achterhalen. Vastgesteld is dat het ontgassen van CO2 de belangrijkste oorzaak is van het vormen van carbonaten die scaling en injectiviteitsproblemen veroorzaken. In het eindrapport zijn een 5-tal maatregelen beschreven die deze problemen zouden kunnen oplossen, maar die moeten in de praktijk nog getest worden. Bij elke bron is de chemische samenstelling van de monsters anders, waardoor er per bron andere carbonaten ontstaan. Het gevolg van de afwijkende samenstelling is dat er niet 1 oplossing voor het probleem is, maar voor elke bron maatwerk vereist is. Projectnummer: 14898

In dit project wordt het stappenplan Aardwarmte geactualiseerd. In 2010 is een eerste versie gemaakt voor de ondernemers die zich willen oriënteren op het realiseren van een aardwarmtebron. Daarnaast worden nieuwe onderwerpen toegevoegd, zoals bijvangst van olie en/of gas de eisen van SodM, het VGZorgsysteem, business case, clustering. Het stappenplan bundelt de kennis en ervaring van telers, adviseurs en boormaatschappijen. Aan de orde komen onder andere: de kosten en baten van een aardwarmtebron de benodigde vergunningen boortechnieken en inpassing aardwarmte op bedrijf valkuilen praktische adressen en websites Het stappenplan is gericht op ondernemers die snel inzicht willen krijgen in welke stappen ze moeten doorlopen om van idee tot realisatie van een aardwarmtebron te komen. Projectnummer: 14899