Zoeken

Doel en praktijkrelevantie Dit project richt zich op de ontwikkeling van een energiezuinig teeltconcept voor high-density slateelt op water, waarbij de warmte uit LED-belichting en gewasverdamping voldoende is voor kasverwarming. Het onderzoek focust op drie vragen: Wat is het effect van temperatuur en lichtintensiteit op groei, verdamping en kwaliteit van sla? Wat is de ondergrens van de teelttemperatuur? Hoe kan het gasverbruik op termijn worden teruggebracht tot vrijwel nul? Momenteel wordt sla vooral in de volle grond geteeld, met een areaal van ruim 2.800 hectare (CBS, 2023). Door uitdagingen zoals ziektedruk, arbeid en leveringszekerheid verwacht de sector een snelle verschuiving naar slateelt op water onder glas. Dit onderzoek ondersteunt die transitie met praktische en onderbouwde kennis. Projectbeschrijving Het project levert fundamentele inzichten op in de optimale verhouding tussen licht en temperatuur, duurzame klimaatstrategieën en plantgezondheid bij high-density slateelt op water. Deze kennis vormt de basis voor een toekomstbestendig en energiezuinig teeltsysteem onder glas. Gezien de druk op de vollegrondsteelt is het belangrijk dat deze ontwikkeling tijdig en zorgvuldig plaatsvindt. Het project bestaat uit vijf werkpakketten: 1 voorbereiding, 2 uitvoering, 3 metingen en berekeningen, 4 data-analyse en rapportage en 5 communicatie. Onderzoeksopzet Gedurende 20 weken wordt in drie proefkassen van 125 m² onderzocht hoe sla reageert op drie teelttemperaturen (16, 19 en 22°C). Elke kas is verdeeld in drie compartimenten met verschillende lichtintensiteiten (100, 200 en 300 µmol/m²/s). De sla wordt geteeld op floaters met een hoge plantdichtheid van circa 400 planten per m². In totaal worden drie tot vier teeltcycli uitgevoerd van vier tot zes weken. Metingen en analyse Tijdens de teelt wordt de gewasgezondheid nauwkeurig gevolgd, met aandacht voor rand, smet en geelverkleuring. Wekelijks worden vers- en drooggewichten, gewashoogte en LMA gemeten. Daarnaast worden fotosynthese, lichtonderschepping, gewasverdamping en energie-input gemonitord. Zo ontstaat inzicht in zowel de productie (kg/m²) als de energie- en vochtbalans van de kas. De resultaten worden periodiek besproken met een breed samengestelde begeleidingscommissie (BCO), bestaande uit vollegrondstelers, slatelers onder glas en praktijkexperts. Resultaat en vervolg Het project wordt afgerond met een eindrapport waarin de resultaten worden vertaald naar concrete aanbevelingen voor een energiezuinig teeltconcept. Ook wordt een energieprognose voor de winterperiode opgenomen, inclusief de benodigde energie voor belichting, ontvochtiging en kasverwarming. De opgedane kennis vormt een belangrijke stap richting een fossielvrije, hoogproductieve slateelt onder glas. Financiering en coördinatie Het totaalbudget van dit onderzoek is € 248.155, waarvan € 12.500 van tuinders en veredelaars en € 235.655 door Kas als Energiebron. Dit project wordt uitgevoerd door Botany en Plant Lighting. En gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK) en door Signify, Klasmann-Deilmann, Gardin, Enza Zaden en Light4Food. De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: 25105

Doel en relevantie voor de praktijk CO₂ wordt steeds schaarser en duurder. Tegelijkertijd blijft CO₂ onmisbaar voor een goede gewasgroei. Dit onderzoek richt zich op een nieuwe doseerstrategie (RTA) waarmee telers mogelijk tot 40% CO₂ kunnen besparen, zonder productieverlies. Modelberekeningen laten zelfs zien dat de productie met circa 5% kan toenemen. In dit project wordt onderzocht of deze resultaten ook in de praktijk haalbaar zijn. De strategie wordt getest in een komkommerteelt en moet uiteindelijk eenvoudig toepasbaar zijn voor telers. Daarnaast wordt een eerste ontwerp gemaakt van een RTA-strategie voor tomaat, paprika en aardbei. Projectbeschrijving De nieuwe RTA-strategie (Ratio Temperatuur-Assimilatie) stemt de CO₂-dosering af op de lichtintensiteit, ventilatie en assimilatie van het gewas. Door slimmer te ventileren blijft meer CO₂ in de kas, waardoor de plant efficiënter kan groeien. Een iets hogere temperatuur wordt daarbij gecompenseerd door een hogere fotosynthese. Modelberekeningen laten zien dat deze aanpak kan leiden tot 40% minder CO₂-verbruik en 5% meer productie ten opzichte van een gangbare teeltstrategie. In dit onderzoek wordt deze verwachting getoetst in een praktijkproef met komkommer. Daarbij worden onder meer productie, vruchtkwaliteit, CO₂- en energiegebruik, vochtbalans, gewasontwikkeling en ziektedruk uitgebreid gemonitord. Het project is opgebouwd uit vier werkpakketten (WP's): WP1: Voorbereiding van de kasproef WP2: Uitvoering van de kasproef WP3: Implementatie van de RTA-strategie en ontwikkeling van een RTA-strategie voor tomaat, paprika en aardbei (na een Go/No-Go-moment tussen WP2 en WP3) WP4: Kennisverspreiding via leergroepen, bijeenkomsten en een eindsymposium. Financiering en coördinatie Het totaalbudget voor dit onderzoek is € 598.089, waarvan € 1.000 door gewascoöperatie Komkommer, € 1.000 door gewascoöperatie Tomaat, € 1.000 door gewascoöperatie Paprika, € 5.000 door substraatleveranciers en € 590.089 door Kas als Energiebron. Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). Het onderzoek wordt uitgevoerd door Botany, i.s.m. Plant Lighting. De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: 25119

Doel Het doel van dit project is een all-electric komkommerteelt neerzetten met producties op praktijkniveau (±65kg/m2 ) die 200kWh/m2 kost (180kWh/m2 belichting en 20kWh/m2 ontvochtiging/warmtevraag via een warmtepomp). Het onderzoek focust daarbij op het finetunen van de plantdichtheid onder all-electric teeltcondities ter optimalisatie van het aantal vruchten/m2 en de oogstindex, evenals het toewerken naar een zero-emissie kas. Projectbeschrijving In het kader van all-electric teeltomstandigheden en bijbehorende verticale temperatuurverdeling wordt de optimalisatie van de morfologische plantopbouw (plantbelasting en oogstindex) onderzocht bij verschillende plantdichtheden. Daarnaast wordt de midi-komkommer onderzocht, waar in iedere bladoksel een vrucht aan gehouden wordt om op arbeid te besparen zonder in te boeten op productie. Er wordt geteeld volgens de doelstellingen van een zero-emissie kas, waarbij chemievrij telen, organisch substraat, gereduceerd CO2-verbruik en beperken van drain en uitspoeling van nutriënten belangrijke pijlers vormen. Met diverse sensoren worden parameters als vochtopname, verdamping en plantactiviteit real-time waargenomen waarmee direct op de plantbalans gestuurd kan worden. Wegens het meer gesloten telen door de inzet van de warmtepompontvochtiger (minimale luchtuitwisseling) wordt de luchtkwaliteit over tijd gemonitord (NOx, ethyleen/C2H4, CO, etc.). Na afloop wordt een economische analyse van de teelt en het teeltsysteem uitgevoerd onder diverse scenario’s. Dit project wordt gefinancierd door het ministerie van LVVN. Projectnummer: 25112

Doel en relevantie praktijk Het realiseren van een energie- en lichtefficiënte, weerbare en chemievrije komkommerteelt gedurende de zomer in een proefkas van 260 m2. Er zal daarbij aandacht zijn voor een vijftal subonderwerpen die allemaal met elkaar verweven zijn: Energiebesparing, verhogen van de lichtbenuttingsefficiëntie gedurende een zomerteelt, streven naar de optimale sink-source balans, plantweerbaarheid, irrigatie en bodemleven. Dit geeft telers handvatten om een energiezuinige en weerbare teelt te realiseren. Projectbeschrijving De glastuinbouwsector streeft naar een fossielvrije, klimaat-neutrale teelt in 2040. Doordat veel chemie komt te vervallen door strengere regelgeving ambieert de sector om in 2030 te telen met een biologisch ecosysteem zonder emissie van gewasbeschermingsmiddelen. Deze ambities vereisen innovaties die het energieverbruik verminderen, met behoud van productie en die bijdragen aan een weerbaar teeltsysteem zonder inzet van chemie. In een proefkas bij Botany BV vindt een praktijkgericht onderzoek plaats met een geïntegreerde aanpak tussen zowel energiebesparing en het creëren van een weerbaar teeltsysteem. De bevindingen zijn op korte termijn en breed toepasbaar, in zowel hightech- als lowtech-teelten van opgaande gewassen, zoals komkommer, tomaat en paprika. Energiebesparing Met inzet van actieve luchtontvochtiging, intensief schermen en een efficiëntere energie-inzet kan naar verwachting, tijdens een zomerteelt, met name in het voor- en najaar, een energiereductie van 15 m3/m2 naar 2 m3/m2 tot stand komen. (87% besparing t.o.v. praktijk). Actieve luchtontvochtiging draagt bij aan afvoer van overtollig vocht en optimalisatie van het verticale temperatuurprofiel. Coaten van het kasdek voor de wering van instraling is een goed alternatief voor schermen. Daarnaast wordt een coatingsplan ingezet. Chemievrij Om een chemievrije teelt te realiseren wordt een stabiel kasklimaat gecreëerd. Daarnaast spelen preventieve biologische gewasbescherming, intensief scouten en een verbeterde plantweerbaarheid via een gereduceerde stikstofgift een rol. De relatie tussen plantweerbaarheid (lagere gevoeligheid voor ziekten/plagen), bodemleven (door bodemlevenanalyses) en het (her)gebruik van (organische) substraten wordt verder in kaart gebracht. Financiering en coördinatie Het totaalbudget voor dit onderzoek is € 232.066 waarvan: 115.959 van Kas als Energiebron; € 104.046,- in cash van Innovatiefonds Hagelunie; € 500 – 1000,- in cash van de gewascoöperatie komkommer; € 11.561,- in kind van toeleveranciers. Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: 25101

Doel De doelstelling van dit project is om een energiezuinige komkommerteelt onder LED-belichting te realiseren met 180 kWh en < 4m3 aardgas voor warmte. Dit is een besparing van meer dan 50% ten opzichte van de huidige praktijk. Projectbeschrijving Met een stapsgewijze aanpak zijn Botany en Plant Lighting de afgelopen twee winterseizoenen bezig om het energieverbruik in komkommer drastisch te verminderen richting een klimaatneutrale teelt. In het seizoen ‘24/’25 willen de indieners op de ingeslagen denklijn verder en het gasverbruik/m2 verder verminderen door meer te belichten en de isolatie van de kas verder te verhogen door het gebruik van een combinatie van een energie- en verduisteringsscherm op één dradenbed, waardoor er in de winterperiode meer isolerend vermogen is. De volgende vraagstellingen staan hierbij centraal: Is het mogelijk om de ecologische footprint van een kilogram komkommer nog verder te verlagen, door relatief meer licht (elektra) en minder warmte (gas) te gebruiken? Wat is de optimale/minimale verdamping van de komkommerplant in relatie tot energiebesparing? Hoe kan het drogestofpercentage in de vruchten verlaagd worden zonder in te leveren op kwaliteit? Wat is de kostprijs van deze nieuwe manier van telen? Dit project wordt gefinancierd door het ministerie van LNV. De resultaten zijn positief: de LBE lag ongeveer 8% hoger dan vorig jaar, en de productie steeg met 36%. De voorspelde productie van 67,7 kg/m² werd bijna gehaald, met 66,5 kg/m² bij de standaard EC en 64,8 kg/m² bij de aangepaste EC. Het drogestofpercentage bleef met 3,4% gelijk aan vorig jaar, en bleek vooral een raseigenschap van Dee Flexion. Energieverbruik hoger door koude winter Het totale energieverbruik lag hoger dan gepland (213 kWh/m² en 6,2 m³/m²), vooral door de koude en donkere winter. Toch is de energie-efficiëntie verbeterd: per kilo product werd 11% minder energie gebruikt dan vorig seizoen. Energie-efficiëntie gestegen met 11% Hoewel de doelstellingen niet volledig zijn gehaald, laten de resultaten zien dat een hogere productie en betere energie-efficiëntie hand in hand kunnen gaan. De verbeterde LBE en stabiele vruchtkwaliteit maken duidelijk dat er met verdere optimalisatie nog meer winst te behalen is in jaarronde komkommerteelt. Ondanks het hogere energieverbruik, is de energie-efficiëntie in m3 /kg gestegen met 11% ten opzichte van vorige winter. Projectnummer: 24019

Doel Het doel van dit project is een energiezuinig en toekomstbestendig teeltconcept ontwikkelen voor de tropische potplanten Bromelia, Potanthurium en Spathiphyllum. Het onderzoek richt zich de ondergrens van de teelttemperatuur onder LED-belichting. Projectbeschrijving Een aantal (sub)-tropische potplanten met een relatief lange teeltduur wordt in Nederland jaarrond geteeld met lage tot matige intensiteiten belichting in de winter. Hieronder vallen de bekendere soorten potplanten Bromelia, Potanthurium en Spathiphyllum. Zoals te verwachten bij van nature tropische epifyten (Bromelia en Anthurium) en bodembedekkers (Spathiphyllum), worden deze planten bij een relatief lage intensiteit belichting en hoge minimumtemperatuur geteeld. Besparing op warmte is dus juist van belang voor een rendabele teelt. Dat de respons van dit soort gewassen op temperatuur en licht soms verrassend kan zijn, bleek uit een eerdere studie aan de meest geteelde bromeliasoorten Guzmania en Vriesea. Een toename in belichting geeft een toename in groei, maar verrassend was dat de temperatuur (van 27 naar 21 graden) nauwelijks effect had op de groeisnelheid en plantkwaliteit. Hiermee kan veel op warmte-input bespaard worden. De vraag is vanuit de telers wat de ondergrens is voor de temperatuur. Met dit project wordt onderzocht wat het effect is van een lagere teelttemperatuur. Het effect van temperatuur op groei en ontwikkeling wordt geanalyseerd en vormt de basis om verder te kunnen rekenen aan een energiezuinig teeltconcept voor de genoemde tropische potplanten. Dit project is gefinancierd door het ministerie van LNV. Er is ook een bijdrage van de gewascoöperaties gevraagd. De proef is uitgevoerd tussen week 43 van 2023 en week 11 van 2024. Ten opzichte van 21°C bleef de groei duidelijk achter met een stooklijn van 15°C in alle gewassen, rassen en plantstadia. De resultaten waren wisselend bij 18°C, maar neigden over het algemeen ook naar tragere groei. De bladafsplitsing was trager bij lagere temperatuur bij jonge planten van de hoofdrassen Bromelia Guzmania Ostara en Vriesea Style. Als gevolg was de lichtonderschepping ook lager, wat de fotosynthese op gewasniveau en groei heeft verminderd. Bij jonge Guzmania Ostara planten ontstond sterke kokervorming bij 15°C. Dat gaf een groot kwaliteitsverlies en droeg ook bij aan een lagere lichtonderschepping. Ook bij 18°C neigden Guzmania Ostara en andere Guzmania rassen naar kokervorming. Bij planten gestart in het halfwas stadium na de bloeiïnductie was bij een stooklijn van 15°C en van 18°C de eindkwaliteit wel goed, maar de teeltduur tot rijpheid was veel langer. Om energie te besparen valt de 15°C behandeling af. Langdurig een stooklijn van 18°C aanhouden bij net opgepotte planten is ook risicovol gezien de verminderde plantkwaliteit. Waarschijnlijk is deze temperatuur wel voor kortere duur aan te houden zonder veel problemen. Bij halfwas Bromelia en bij Anthurium is er alleen sprake van een langere teeltduur. Temperatuur verlagen is in sommige gevallen dus mogelijk. Een langere teelt kost echter ook energie. De besparing op kosten voor verwarming moet afgezet worden tegen de langere teeltduur, om te bepalen of dit een rendabele strategie is. Projectnummer: 23023

Doel Het doel van dit project is het ontwikkelen en demonstreren van een nieuwe energiezuinige teeltstrategie voor de belichte hogedraad komkommerteelt met de focus op verlaging van de ecologische footprint van een kilogram komkommer, optimalisatie van de verdamping van een komkommerplant in samenhang met een minimaal energieverlies en het zo duurzaam mogelijk inzetten van de warmte- en elektravraag gedurende de teelt. Projectbeschrijving In het winterseizoen 2022-2023 heeft er een geslaagde belichte hogedraadteelt komkommer plaatsgevonden bij Botany waarbij er met 10m3 gas en 100kWh elektriciteit kwalitatief goede komkommers geproduceerd zijn. Een mooie eerste stap binnen de komkommersector en een belangrijke mijlpaal richting een klimaatneutrale komkommerteelt. Leerpunten en uitkomsten van het voorgaande onderzoek zijn meegenomen in het nieuwe projectplan. De combinatie van een hoge mate van isolatie, een gunstigere verhouding van energie-input via de LED-belichting en verwarming, terugwinning van verdampingswarmte en controle over de verdamping, moeten een rendabelere en energiezuinigere komkommerteelt binnen handbereik brengen. Binnen dit project wordt een demoprief opgezet waarbij geteeld zal worden volgens de principes van Het Nieuwe Telen onder LED-belichting die dynamisch stuurbaar zal zijn in intensiteit en spectrum. Verder is een maximale schermstrategie van kracht voor maximale energiebesparing en wordt gebruik gemaakt van een actief ontvochtigingssysteem met warmteterugwinning. De verdamping zal zo nodig beperkt worden. Dit project wordt gefinancierd door het ministerie van LNV. Door de donkere winter is er 5kWh/m 2 meer belicht. Het is een zoektocht geweest om te komen tot een lagere relatieve verdamping (gram/mol PAR). Halverwege de teelt (week 2) is het debiet van het ontvochtigingssysteem verlaagd. Dit had een gunstige uitwerking op de verdamping in gram/mol en een besparende werking op het gasverbruik. De productie van Dee Flexion kwam uit op 48,8 kg/m 2 . Dit is een meerproductie van 45% ten opzichte van de teelt van 2022 – 2023. De benodigde m 3 aardgasequivalenten per kg komkommer was hierbij 19% lager ten opzichte van vorige winter. Tijdens deze teelt is hiermee aangetoond dat door een andere verdeling van de beschikbare hoeveelheid energie (meer energie voor licht, minder energie voor (buis)warmte), de ecologische voetafdruk van komkommer verder verlaagd kan worden. Hoewel zowel de productiecijfers als de energie-efficiëntie van deze teelt beduidend hoger lagen dan die in de vorige winterteelt, was de lichtbenuttingsefficiëntie (LBE) aan de lage kant (18,8 gram vers per mol PAR, waarbij enkel de productieweken zijn meegenomen), terwijl vooraf gerekend is met een lichtbenuttingsefficiëntie van 22 g/mol PAR. Een mogelijke verklaring voor de laag blijvende lichtbenuttingsefficiëntie is het hoge drogestofgehalte van de vruchten: gemiddeld over de gehele teelt was dit 3,4%, terwijl 2,8% dichter bij de praktijk ligt. De redenatie kan ook worden omgekeerd: om de geprognotiseerde LBE te behalen hadden er 15% meer vruchten moeten uitgroeien dan is gebeurd. De berekeningen aan de assimilatenbalans hebben laten zien dat de aanmaak van assimilaten gedurende de gehele teelt hoger lag dan het verbruik. Dit, samen met de relatief lage plantbelasting, maken dat wellicht met een hogere plantbelasting geteeld had kunnen worden. Mogelijk heeft ook dit een verlagend effect op het drogestof gehalte van de vruchten. Projectnummer: 23011

Doel Door optimaal gebruik te maken van beschikbaar CO2 en van zonnewarmte zal er een maximalisatie van assimilatie en een minimalisatie van het energieverbruik plaatsvinden. Projectbeschrijving Minder ventileren is de meest voor de hand liggende manier om CO2 in de kas te houden en dus te besparen. Een direct gevolg hiervan is dat de kastemperatuur zal stijgen. Door slimmer gebruik te maken van deze gratis zonnewarmte en deze langer vast te houden, is het mogelijk om ook in de voorjaars- en zomermaanden energie te kunnen besparen in de glastuinbouw. Om CO2 beter te benutten is een RTA-benadering nodig: ratio tussen temperatuur en assimilatie. Door dagelijks te rekenen aan de RTA kan worden ingeschat hoever gegaan kan worden met het minimaliseren van de ventilatie om CO2 te behouden, zonder dat de etmaaltemperatuur zo ver stijgt dat het gewas uit balans raakt. Op deze manier is met het beschikbare CO2 naar verwachting een hogere productie mogelijk met minder inzet van verwarming. Dit wordt onderzocht in 2 proefkassen met komkommer als voorbeeldgewas. Dit project wordt gefinancierd door het ministerie van LNV. Er is ook een brijdrage gevraagd van de gewascoöperatie komkommer. Projectnummer: 23006

Doel Inzicht krijgen in de optimale manier van telen en schermen (zowel dag- als nachtscherm) in combinatie met een actief ontvochtigingsysteem in een met LED-belichte hogedraad komkommerteelt. Projectomschrijving Komkommer is een belangrijk gewas met een teeltareaal van bijna 600 ha en werken aan een fossielvrije teelt bij deze telers een absolute prioriteit. Daarnaast is het vaak een probleem om innovaties die door onderzoek worden ontwikkeld of gevalideerd, bij de teler in de praktijk geïmplementeerd te krijgen. Daarom is het van belang om een innovatief onderzoek op te zetten waarvan de resultaten op een eenvoudige en snelle manier in de praktijk bij de telers kunnen worden toegepast. In het voorliggende onderzoek worden alle commercieel beschikbare technieken (LED, schermen, ontvochtiging) samengevoegd (niet 1-op-1 getest). Hierbij wordt gelijktijdig een referentieteelt opgezet om precies na te kunnen gaan hoeveel de berekende energiebesparing werkelijk bedraagt. De enige parameters die hierbij veranderen zijn de schermen en de ontvochtigingsinstallatie. Dit onderzoek is gefinancierd door het ministerie van LNV. Projectnummer: 22005