Zoeken

Doelen Beleid: Betere ondersteuning voor ondernemers bij investeringsbesluiten voor WKK, Bio-energie en Waterstof en bij beleidsontwikkeling. Implementatie: Duidelijk maken wat de praktijk ermee kan in het kader van beeldvorming WKK en bijdragen aan de belangenbehartiging en marktpositie WKK, Bio-energie en Waterstof. Projectbeschrijving Voortzetting langjarige aanpak vanuit kennisbehoefte voor WKK, Bio-energie en Waterstof. Voor WKK: Inventariseren bij leveranciers/onderhoudspartijen van nieuw bijgeplaatst vermogen (input jaarlijkse energiemonitor); Barometer WKK 2x per jaar updaten; Beleidsondersteuning positie WKK in energiesysteem; Whitepaper duurzame warmte; warmte merit-order analyse; Optie: Warmtekosten – uitbreiding white-paper met inzetanalyse Voor Bio-energie : Advies in het kader van de publieke opinie, algemene beleidsondersteuning en afstemming met bio-energie tuinders, SDE++ ondersteuning – nieuwe projecten en levensduurverlenging, Correctiebedrag methodiek SDE. Waterstof: De ontwikkeling van waterstofprojecten komt moeizaam los. Er is nog budget vanuit het voorgaande jaar, waarmee een stuk ondersteuning kan worden voortgezet. Financiering en coördinatie Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: E25001

Doel en relevantie praktijk Doel van het onderzoek is een systeeminnovatie om de inzet van energie, arbeid en gewasbeschermingsmiddelen sterk te reduceren. De nadruk ligt op energiebesparing. Het onderzoek moet duidelijk maken of de beoogde systeeminnovatie kansrijk genoeg is om door te ontwikkelen. Projectbeschrijving Roos is een meerjarige teelt met struiken die jarenlang in de kas staan. De struik investeert veel energie in niet-oogstbare delen (hout en ingebogen takken) en het blad daarvan verdampt, wat weer veel energie kost om af te voeren. Bovendien staan alle ontwikkelingsstadia van de roos door elkaar in de kas, waardoor het niet mogelijk is om belichting en klimaat af te stemmen op de behoefte van het ontwikkelingsstadium. Bovendien is de teelt zeer arbeidsintensief door het snoeien, inbuigen, oogsten en de gewasbescherming. Aanpak: Door roos met korte teeltcycli van één of twee snedes op een mobiel systeem te telen . Door de hogere oogstindex (geen ingebogen hout) en afstemming van licht en klimaat op he teeltstadium kan naar verwachting fors op energie bespaard worden. Automatisering vermindert arbeid en een jong gewas heeft nauwelijks last van meeldauw. De raskeuze kan worden aangepast op het seizoen en in periodes met minder vraag kan eenvoudig worden afgeschaald. Dat bespaart ook weer energie. Eerder onderzoek door teeltbedrijven Porta Nova en Berg Roses en systeemontwikkelaar Certhon toont onder andere aan dat telen op water vitale en goede rozen oplevert. In dit project wordt onderzocht of vanuit stek een goede roos geteeld kan worden zonder eerst een volledige struik op te bouwen. Dit is namelijk een ‘dealbreaker’ in het voorziene innovatietraject: als het lukt is verdere ontwikkeling kansrijk en anders niet. Voorbereiding en experimenten Er zal een manier gevonden moeten worden voor een schone, snelle en betaalbare stekproductie. Een teelt met één of twee snedes vraagt héél véél meer stek dan een struik die 7 tot 10 jaar staat. Moerplanten kunnen worden geteeld in kassen of klimaatcellen. Daarbij is een onderzoeksvraag wat de effecten zijn van belichting (intensiteit, spectrum) en klimaat op productie en de daaropvolgende beworteling. Automatisering van stekoogst is wenselijk. Een cruciale vraag is waar de kwaliteit van de stek aan moet voldoen om zonder een volledige struikopbouw goede rozen te kunnen produceren. Vraagstelling 1 : Wat is het effect van lichtintensiteit op de kwaliteit van de primaire scheut? Start in 6 klimaatcabines van 2 m2 ieder met net bewortelde stek. Vraagstelling 2 : Wat is het effect van de voorgeschiedenis van de okselknop? En van belichting na terugknippen of inbuigen op de eindkwaliteit van een rozentak? Vervolg van de proef in 10 klimaatcabines van 2 m2. Financiering en coördinatie Het totaalbudget voor dit onderzoek is € 236.710 - waarvan € 213.039 door Kas als Energiebron/KijK en € 23.671 in cash van Gewascoöperatie Roos. Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: 25108

Doel: Dit project heeft de volgende doelen: ondersteuning bij WKK, Bio-energie en waterstof ten behoeve van investeringsbeslissingen van ondernemers en beleidsontwikkeling. Dit gebeurt door: Inzicht in en kennis van de marktpositie van de WKK Beleidsondersteuning ten aanzien van o.a. vergroening WKK, methaanslip, energiebelasting, netcongestie en stikstofdossier Beleidsondersteuning met betrekking tot bio-energie t.a.v. publieke opinie, input regelgeving en SDE++, prijscap en mogelijk nieuwe technische ontwikkelingen Ondersteuning ten aanzien van waterstof: klankbordgroep waterstof, toetsen, klankborden, aanjagen nieuwe initiatieven, afstemming overheid Projectbeschrijving: WKK: Bij de leveranciers/onderhoudspartijen inventariseren nieuw bijgeplaatst vermogen; mede t.b.v. de jaarlijkse energiemonitor Barometer WKK 2x per jaar updaten op basis van deskundigen en grote hoeveelheid informatiebronnen Beleidsondersteuning positie wkk in energiesysteem; vergroening WKK, methaanslip, energiebelasting, netcongestie, stikstofdossier, impact nieuwe regering, ad-hoc vragen Whitepaper fossielvrije WKK Bio-energie: Advies aan KaE, maar ook rechtstreeks aan EZK/PBL m.b.t. publieke opinie, algemene beleidsondersteuning en afstemming met bio-energie tuinders, SDE++ ondersteuning, nieuwe projecten en levensduurverlenging en correctiebedrag methodiek in de SDE. Waterstof: Het ontwikkelen van waterstof als strategische optie voor de glastuinbouw vraagt ondanks de lange zichttermijn nu al om inzet en actie. Naar verwachting wordt waterstof pas na 2030 relevant voor de glastuinbouw. Het waterstofveld beweegt zich echter snel en er zijn veel technologische ontwikkelingen. Ondersteuning zal plaatsvinden door begeleiding ondernemersgroep waterstof, toetsing initiatieven, afstemmingsoverleg overheid, aanjagen projecten, beantwoorden losse vragen, kennisoverdracht. Conclusie Deelrapport WKK-barometer De WKK blijft nog minstens 10 jaar een belangrijke rol spelen in de glastuinbouw. De rentabiliteit staat onder druk door stijgende belastingen en beleidsmaatregelen. Voor ondernemers betekent dit een forse stijging van de energiekosten en een groeiende noodzaak om te investeren in flexibiliteit en duurzame alternatieven. Projectnummer: E24001

Doel: Ondersteuning bij WKK en Bio-energie t.b.v. investeringsbeslissingen van ondernemers en t.b.v. beleidsontwikkeling door: Inzicht in en kennis van de marktpositie van de WKK; Vaststellen nieuw geplaatst WKK vermogen t.b.v. de energiemonitor WEcR Beleidsondersteuning t.a.v. discussie methaanslip, energiebelasting, energiebesparingsplicht, CO2 sectorsysteem, stikstofdossier. Kennis m.b.t. bio-energie delen in gebruikersnetwerk (CO2 afvangst); beleidsondersteuning m.b.t. regelgeving en SDE++, prijscap, verkenning aanhaken initiatieven benutting en verwerking laagwaardige biomassa (torrefractie i.c.m. vergassing). Projectbeschrijving: Voortzetting langjarige aanpak, ontstaan vanuit kennisbehoefte voor WKK en bio-energie t.b.v. beleid en implementatie. Projectopzet: Voor WKK (47 dagen; is 5 meer dan vorig jaar): Bij de leveranciers/onderhoudspartijen inventariseren nieuw bijgeplaatst vermogen; mede t.b.v. de jaarlijkse energiemonitor (6 dagen net als vorig jaar) Barometer WKK 2x per jaar updaten op basis van deskundigen en grote hoeveelheid informatiebronnen (21; 3 dagen meer als vorig jaar) Beleidsondersteuning positie wkk in energiesysteem; discussie methaanslip, energiebelasting, energiebesparingsplicht, CO2 sectorsysteem, stikstofdossier, ad-hoc vragen (20 dagen; 8 extra t.o.v. vorig jaar) Voor Bio-energie (9 dagen; is 17 minder dan vorig jaar): Bijeenkomst studiegroep bio-energie (CO2 hergebruik); Kennis en ervaringen delen via vakbladen en website KaE over projecten, beleidsontwikkelingen o.a. stikstofcrisis, beeldvorming rond biomassa, emissienormen Advies aan KaE, maar ook rechtstreeks aan EZK/PBL m.b.t. SDE+, argumentatie voor verbetering van de subsidie inbrengen; kennisdeling rond SDE, prijscap, verkenning aanhaken initiatieven benutting en verwerking laagwaardige biomassa (torrefractie i.c.m. vergassing). Projectnummer: E23002

Doel: Ondersteuning bij WKK en Bio-energie t.b.v. investeringsbeslissingen van ondernemers en t.b.v. beleidsontwikkeling. Door: Inzicht in en kennis van de marktpositie van de WKK; Vaststellen nieuw geplaatst WKK-vermogen t.b.v. de energiemonitor WEcR Energiebelasting in kaart brengen van een aantal relevante EU-landen; nodig voor energiebelasting beleidsbeïnvloeding (en inzicht concurrentiepositie). Kennis met betrekking tot bio-energie delen in gebruikersnetwerk; beleidsondersteuning met betrekking tot regelgeving en SDE++ en dit jaar vooral het afbouwplan bio-energie van het kabinet beoordelen. Projectbeschrijving: Herkomst : Voortzetting langjarige aanpak, ontstaan vanuit kennisbehoefte voor wkk en bio-energie t.b.v. beleid en implementatie. Voor WKK (42 dagen; is 13 meer dan vorig jaar): Quickscan energiebelasting Nederland versus enkele EU-landen (nieuw; 6 dagen) Bij de leveranciers/onderhoudspartijen inventariseren nieuw bijgeplaatst vermogen; mede t.b.v. de jaarlijkse energiemonitor (6 dagen net als vorig jaar) Barometer WKK 2x per jaar updaten op basis van deskundigen en grote hoeveelheid informatiebronnen (18 dagen net als vorig jaar) Ondersteuning t.b.v. convenant 2030 (positie wkk in energiesysteem; meedenken vernieuwd sectorsysteem; ad-hoc vragen (12 dagen; 7 extra t.o.v. vorig jaar) Voor Bio-energie (26 dagen; is 4 minder dan vorig jaar): Bijeenkomsten/excursie studiegroep bio-energie (innovaties, CO2 gebruik, beschikbaarheid, subsidiemogelijkheden); (7 dagen; 3 minder dan vorig jaar) Kennis en ervaringen delen via vakbladen en website KaE over projecten, beleidsontwikkelingen o.a. stikstofcrisis, beeldvorming rond biomassa, emissienormen (6 dagen, 2 minder dan vorig jaar) Advies aan KaE, maar ook rechtstreeks aan EZK/PBL met betrekking tot SDE+, argumentatie voor verbetering van de subsidie inbrengen; kennisdeling rond SDE, deskundigeninput op het te verwachten afbouwplan bio-energie (hout) van het kabinet. (10 dagen, 1 meer dan vorig jaar) Het Belastingplan 2024 brengt aanzienlijke wijzigingen in de energiebelasting voor de tuinbouwsector met zich mee. Het verlaagde tarief voor tuinbouw wordt stapsgewijs afgebouwd tot 2035, de aardgasvrijstelling voor WKK wordt stapsgewijs afgebouwd tot 2030 en er komt een CO₂-heffing. Deze veranderingen hebben grote gevolgen voor de warmteprijs in de tuinbouw en de positie van WKK. Sinds 2011 biedt de jaarlijkse WKK Barometer inzicht in de rentabiliteit van gasmotor-warmtekrachtinstallaties (WKK). Volgens de monitoring van BlueTerra is het geïnstalleerde vermogen van gasmotor-WKK-installaties in 2022 met ongeveer 69 MW gestegen tot ongeveer 2540 MW. Hoewel de draaiuren vorig jaar hoog waren, zullen ze de komende jaren verminderen door de toename van zonne- en windenergie. Desondanks blijft de sparkspread gunstig tijdens draaiuren. Rendabele draaiuren van WKK-installaties verschuiven van midden op de dag naar het begin en het einde van de dag, en soms ook naar weekend- of nachturen. Dit is een uitdaging voor tuinders met een behoefte aan CO2. Projectnummer: E22001

Doel: Inzicht krijgen in de marktpositie van de WKK, feitelijke informatie over nieuw geplaatst WKK vermogen, informatie met betrekking tot de rol van de WKK in energiesysteem ten behoeve van het energieconvenant. Kennis en informatie met betrekking tot bio-energie, beleidsondersteuning met betrekking tot regelgeving en SDE++. Projectbeschrijving: Voor WKK (29 dagen): Bij de leveranciers/onderhoudspartijen inventariseren nieuw bijgeplaatst vermogen; mede t.b.v. de jaarlijkse energiemonitor Barometer WKK 2x per jaar updaten op basis van deskundigen en grote hoeveelheid informatiebronnen (3 dagen meer dan vorig jaar) Ondersteuning t.b.v. convenant 2030 (positie WKK in energiesysteem; energiebelasting WKK; eenmalig 5 dagen extra ten opzichte van vorig jaar) Voor Bio-energie (30 dagen): Twee bijeenkomsten/excursie studiegroep bio-energie (vergassing; CO2 gebruik uit houtstook; 2 dagen minder dan vorig jaar) Kennis en ervaringen delen via vakbladen en website KaE over projecten, beleidsontwikkelingen o.a. stikstofcrisis, beeldvorming rond biomassa, emissienormen Stappenplan/rekentool update; factsheet over CO2 uit rookgasreiniging/warmtepomp Advies aan KaE, maar ook rechtstreeks aan EZK/PBL m.b.t. SDE+, argumentatie voor verbetering van de subsidie inbrengen; kennisdeling rond SDE. WKK vermogen (2400 MWe) tbv energiemonitor opgeleverd aan WEcR WKK barometer: najaars - en voorjaarsrapportage gunstige positie WKK WKK extra rapport vooruitblik 2030 en WKK extra rapport methaan emissie (benut in overleg met de overheid over energieconvenant) Drie Bijeenkomsten Bio-energie (online vanwege corona); 23 MW nieuwe projecten; totaal komt op 269 MW. Input t.b.v. SDE++ Projectverslag Projectnummer: E21006

Het doel van dit project is ondersteuning bieden op het gebied van: Inzicht in de marktpositie van de WKK en feitelijke informatie over nieuw geplaatst WKK vermogen Kennis en informatie m.b.t. bio-energie en beleidsondersteuning m.b.t. regelgeving en SDE+ De praktijk / sector kan hier het volgende mee: Ondersteunt investeringsbeslissingen WKK Draagt bij aan juiste beeldvorming over de WKK voor de NL samenleving Ondersteunt investeringsbeslissingen bio-energie Draagt bij aan (belangenbehartiging voor) SDE+ en beleid m.b.t. bio-energie Output: Voor WKK Bij de leveranciers/onderhoudspartijen inventariseren nieuw bijgeplaatst vermogen; mede t.b.v. de jaarlijkse energiemonitor Barometer WKK 2x per jaar updaten op basis van deskundigen en grote hoeveelheid informatiebronnen Voor Bio-energie Twee bijeenkomsten/excursie studiegroep bio-energie (vergassing; CO2 gebruik uit houtstook) Kennis en ervaringen delen via vakbladen en website KaE over projecten, beleidsontwikkelingen o.a. stikstofcrisis en beeldvorming rond biomassa Stappenplan houtstook/rekentool actueel houden; factsheets over rookgasreiniging/warmtepomp Advies aan KaE, maar ook rechtstreeks aan EZK/PBL m.b.t. SDE+, argumentatie voor verbetering van de subsidie inbrengen; kennisdeling rond SDE. Projectnummer: E20001

Het doel van dit project is ondersteuning bieden op het gebied van: Inzicht in de marktpositie van de WKK en feitelijke informatie over nieuw geplaatst WKK vermogen Kennis en informatie m.b.t. bio-energie en beleidsondersteuning m.b.t. regelgeving en SDE+ Informatie over zonnewarmtecollectoren Output: Voor WKK: Bij de leveranciers/onderhoudspartijen inventariseren nieuw bijgeplaatst vermogen Barometer WKK 2x per jaar updaten op basis van deskundigen en groet hoeveelheid informatiebronnen Voor Bio-energie: Twee bijeenkomsten/excursie studiegroep bio-energie (vergassing; CO2 gebruik uit houtstook) Kennis en ervaringen delen via vakbladen en website KaE over projecten, beleidsontwikkelingen; stappenplan houtstook en rekentool actueel houden; factsheets over biomassa/warmtepomp, biomassa/CO2 afvangst. Advies aan KaE, maar ook rechtstreeks aan EZK/PBL m.b.t. SDE+ en SDE++2020, argumentatie voor verbetering van de subsidie inbrengen; kennisdeling rond SDE. Voor Zonnewarmte: Kennis en ervaring delen via factsheet en excursie De marktpositie van netleverende gasmotor-WKK is in 2020 verbeterd ten opzichte van 2019. De overcapaciteit op de Nederlandse elektriciteitsmarkt is verder afgenomen door uitbedrijfname van de Hemwegcentrale en door toenemende export. Gascentrales zijn overwegend prijszettend. Daarnaast werkt de aanpassing van energiebelasting en opslag duurzame energie (ODE) in het voordeel van gasmotor-WKK. Door deze veranderingen zijn de draaiuren en opbrengsten van netleverende WKK toegenomen. Op middellange termijn (2023) nemen de opbrengsten van de netleverende WKK iets af door teruglopende draaiuren als gevolg van steeds meer elektriciteit uit zon en wind. Ook de uren waarop de WKK kan draaien, verschuiven door duurzame opwek naar het begin en einde van de dag en in het weekend. Op langere termijn in 2025 ziet de situatie er hetzelfde uit als in 2023. Risico’s met afnemende draaiuren, strenger CO2-beleid en de invloeden van fiscale aanpassingen nemen toe. Effect coronacrisis Het inzetten van WKK voor eigen gebruik (belichting) blijft rendabel. Ook deze toepassing van WKK profiteert van de aanpassingen in energiebelasting en opslag duurzame energie. WKK voor eigen gebruik is echter minder gevoelig voor veranderingen in beleid en de markt. De resulterende Barometerstanden zijn weergegeven. De coronacrisis die vlak voor publicatie is uitgebroken zal waarschijnlijk een stevig effect hebben op de economie. De indruk van BlueTerra is echter dat dit voor de langere termijn een beperkt effect zal hebben op de elektriciteitsvraag en de merit-order op uurbasis. De invloed op de marktpositie van WKK en daarmee op de Barometer is naar verwachting ook beperkt. Marktpositie 2021 De spark spread voor elektriciteitsproductie in Nederland is verbeterd door de afnemende capaciteit, waaronder de uitbedrijfname van de Hemweg kolencentrale per begin 2020 en toenemende export. Daarnaast hebben de aanpassingen in energiebelasting en opslag duurzame energie de situatie van gas-motor-WKK verbeterd. De situatie van een WKK die draait voor belichting in de nachturen, in combinatie met netlevering overdag blijft zeer gunstig. Investeren in nieuwe WKK voor alleen netlevering is in het algemeen tot 2021 redelijk rendabel en hangt sterk af van de inpassing. Met eigen gebruik van elektriciteit is WKK zeer rendabel, afhankelijk van de verhouding eigen gebruik en netlevering. Het versneld uit bedrijf nemen van de (nieuwe) kolencentrales tot circa 25% van het bestaande vermogen levert een aanzienlijke verbetering op voor WKK. Het aantal draaiuren van netleverende WKK stijgt met circa 20%, de gemiddelde prijs stijgt met 10% waardoor de inkomsten met circa 30% stijgen. De terugverdientijd van een nieuwe WKK daalt met ongeveer een jaar (voor de typische WKK in de Barometer van ongeveer 4,4 jaar naar 3,3 jaar). Het effect voor WKK ten behoeve van belichting is kleiner. De terugverdientijd van een WKK voor belichting daalt met ongeveer 0,3 jaar (voor de typische WKK in de Barometer van 2,2 jaar naar ongeveer 1,9 jaar). Marktpositie 2023 Door toenemende levering van elektriciteit uit zon en wind komen de draaiuren voor gasmotor-WKK onder druk te staan. Ten opzichte van 2021 zullen de draaiuren circa 15% lager liggen. In Q2 en Q3 zullen de prijzen midden op de dag door zon-PV op veel dagen te laag worden voor WKK. In Q1 en Q4 hangt de marktprijs steeds meer af van de productie door windturbines. Het totaal aantal draaiuren neemt af, maar wordt deels gecompenseerd door wat hogere opbrengsten in de uren dat er wel wordt gedraaid. Het inzetten van de bestaande WKK voor eigen belichting waarmee de inkoop van elektriciteit wordt vermeden, inclusief netkosten en energiebelasting, blijft zeer rendabel en zelfs investeren in een WKK voor eigen belichting is in het algemeen rendabel. Het risico voor afnemende draaiuren voor netlevering speelt bij belichting slechts beperkt een rol. Perspectief 2025 De situatie in 2025 ligt qua draaiuren en opbrengst op eenzelfde niveau als in 2023, dus 15 á 20% lager dan in 2021. Verwacht wordt dat er nog meer duurzaam wordt opgewekt en dat de export nog verder toeneemt. Deze effecten heffen elkaar enigszins op. Meer duurzame opwek zorgt er voor dat WKK op andere uren gaat draaien en dat het gebruik van warmte en vooral CO2 uit WKK daardoor lastiger wordt. Door het groeiende vermogen in duurzame energie zal er een groeiende vraag zijn naar flexibel vermogen. Het aanbod van flexibele afname zal naar inschatting van BlueTerra achterblijven waardoor flexibel vermogen zoals gasmotor-WKK een hogere opbrengst uit flexibele inzet kan genereren. Prijzen voor onbalansvermogen zullen naar verwachting stijgen. Richting 2025 zal de marktpositie van gasmotor-WKK ook worden bepaald door beleidskeuzes en fiscaliteit. WKK voor belichting behoudt een goede positie. Draaien voor belichting blijft grotendeels rendabel door uitgespaarde inkoop van elektriciteit. Daarnaast kan worden geprofiteerd van netlevering tijdens uren met hoge prijzen op de elektriciteitsmarkt. Doorkijkje naar 2030 Op basis van de plannen in het Klimaatakkoord neemt het vermogen van wind en zon verder toe. Echter met de uitbedrijfname van de drie nieuwe kolencentrales komt er weer wat ruimte op de markt. De draaiuren van gasmotor-WKK nemen af tot circa 2000 draaiuren voor netlevering. De extremen in prijzen zullen verder toenemen en omdat gasmotor-WKK in de uren met hoge prijzen draait, wordt het lager aantal draaiuren gecompenseerd. Ook een hogere opbrengst voor flexibiliteit draagt daaraan bij. Onder de huidige marktinrichting blijft er een rol voor gasmotor-WKK bestaan. Onzekerheid ligt in beleidskeuzes, fiscaliteit en een eventuele aanpassing van de marktinrichting. Over de barometer April 2020 - De barometer is tot stand gekomen als onderdeel van Kas als Energiebron in opdracht van Glastuinbouw Nederland en het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit BlueTerra Energy Experts is een onafhankelijk adviesbureau op het gebied van energiebesparing en decentrale opwekking met WKK en duurzame energie. Aan deze publicatie kunnen geen rechten worden ontleend. Projectnummer: 20114

In dit project organiseren we via BlueTerra (voorheen Energy Matters) ondersteuning aan de onderwerpen bio-energie en efficiënt fossiel. Actielijn efficiënt fossiel : Het belang van WKK voor de glastuinbouw is en blijft groot. Omdat het de benchmark is voor andere technieken, wordt de ontwikkeling op de voet gevolgd en worden de (markt)omstandigheden systematisch in kaart gebracht via de WKK-barometer. Daarnaast wordt opgesteld WKK vermogen gemonitord; dit is input voor de Energiemonitor (vermogen WKK en draaiuren) van het WEcR (voorheen LEI). Actielijn bio-energie : Bio-energie is een van de duurzame opties in de glastuinbouw. De belangstelling neemt toe, zowel voor houtketels als voor hout-wkk. BlueTerra verzorgt voor KaE de studiegroep bio-energie glastuinbouw (2 keer per jaar), beleidsondersteuning m.b.t. subsidieregelingen, emissie-eisen en wet- en regelgeving op biomassagebruik, diverse artikelen in de vakbladen. Afgelopen jaar is de online rekentool en het stappenplan geüpdatet. Projectnummer: E18004