Zoeken

Uitstraling schaadt de plantgezondheid Allereerst zorgt het energielek door uitstraling voor een verlaging van de verdamping waardoor de warme wortels een (te) hoge worteldruk kunnen opbouwen. Het risico op condensatie bovenin het gewas neemt ook toe doordat de bovenkant van het gewas afkoelt en kouder wordt dan de kaslucht. Daarnaast lijden de jonge cellen aan verminderde toevoer van calcium door gebrek aan verdamping. Ook ontberen de jonge cellen aan concurrentiekracht om assimilaten met de warmere sinks onderin het gewas, als ze afkoelen door uitstraling. De verdeling van assimilaten hangt namelijk af van de temperatuurverdeling in het gewas. De combinatie van de aanleg van zwakkere cellen en het risico op te hoge worteldruk en/of condensatie maakt gewassen gevoeliger voor kwaliteitsproblemen en/of schimmelaantastingen zoals gescheurde vruchten, bladranden/tipburn, Botrytis, Mycosphaerella, Mucor, binnenrot, glazigheid, etc. Uitstraling ‘benutten’ om de kop sterker te maken heeft dus een averechts effect. Bovendien wordt de etmaaltemperatuur van het groeipunt, de vruchten en bloemen bovenin het gewas bijna volledig bepaald door de hoge instraling overdag. Daar heeft het niveau van uitstraling en een nachtlengte van 8 uur weinig invloed op. Goede ervaringen met schermen tegen uitstraling Het goede nieuws is dat er al vele goede ervaringen zijn opgedaan in de afgelopen jaren om de negatieve effecten van uitstraling te verminderen door het gewas te beschermen tegen uitstraling met een schermdoek. Het gevolg is dat het energielek door uitstraling tussen een uur voor zon-onder tot een uur na zon-op wordt verlaagd, omdat het schermdoek warmer is dan het kasdek. Een 100% bedekking kan worden gerealiseerd met een open ‘zonnescherm’ of twee energieschermen tegen elkaar dicht te trekken. Is er slechts één energiescherm of verduisteringsscherm aanwezig, dan is het niet nodig om dit 100% te sluiten om uitstraling te verminderen. Met een schermstand van 80-90% is het effect op uitstraling al aanzienlijk, terwijl dit geen effect heeft op de afkoeling van de kas of afvoer van vocht. Een eenvoudig controle is een gelijke temperatuur en absoluut vocht onder en boven het scherm. Dan is er ook geen risico op kouval en trek in de kas die temperatuurverschillen veroorzaken. Een meetbox boven het scherm is hierbij dus onmisbaar. Overtuig jezelf De effecten van uitstraling op de energiebalans van het gewas zijn eenvoudig te monitoren met een warmtebeeldcamera. Heb je een hand IR-meter dan kan dit ook een eerste stap zijn om de temperatuur in de kop van het gewas te ervaren met en zonder schermen tegen uitstraling. Ervaringen uit het verleden zijn hier te bekijken: . Er is bovendien een simulatietool ontwikkeld om de effecten van schermen op onder andere uitstraling voor verschillende gewassen te demonstreren. Deze is te vinden op het tabblad Academy van de website www.kasalsenergiebron.nl . Op de weg naar een rendabele én duurzame teelt met een sterk en gezond gewas mag het jaarrond schermen tegen uitstraling dus niet ontbreken. Ben je geïnteresseerd om je meer te verdiepen in de achtergronden van Het Nieuwe Telen, ga dan naar de website www.kasalsenergiebron.nl . Daar wordt op korte termijn de inschrijving weer geopend voor nieuwe basisgroepen en de vervolggroepen in het najaar van 2020.

Jack Coolen teelt op 37.000 m2 komkommers in het Limburgse Ell. Sinds anderhalf jaar bestaat 1 ha uit hogedraadteelt, waar in het verleden nog een herfstteelt tomaten onderdeel was van het teeltplan. In zijn kas hangt één energiescherm. “Ik heb eenvoudigweg geen ruimte voor een tweede scherm, links en rechts hangt de tralie vol”, legt Coolen uit. “Maar het brandvertragende scherm dat er nu hangt, voldoet prima.” Rustiger telen De kennis uit de cursus HNT heeft ertoe geleid dat Coolen nu wat rustiger teelt. “Dat is lastig genoeg bij komkommer. Ik stuur meer met de ramen open, waarna de buis moet volgen. Het kan immers soms net wat te vochtig worden in de kas, waardoor de kans op Botrytis en Mycosphaerella toeneemt. De gekozen aanpak is vaak bedrijfsspecifiek. Theorie en praktijk matchen niet altijd in de hogedraadteelt”, zo is zijn ervaring. Essentieel is dat de komkommerteler alerter teelt en niet automatisch de minimumbuis aanzet. “Ik laat het scherm wat vlotter dichtlopen en durf het langer dicht te laten liggen. Tien jaar geleden trokken we het scherm al open bij het eerste streepje licht, maar nu wacht ik langer, mede om kouval te voorkomen.” Op één lijn Coolen houdt zijn scherm ’s avonds voor 80% dicht op uitstraling. Doel is de plant wat warmer en actiever te houden. Zijn filosofie hierachter is dat de plant de suikers dan beter verdeelt. Wat hem in de praktijk wel opvalt, is dat er verschillen zitten in de uitstralingsgegevens van een Priva en een Hoogendoorn-computer. “Dat maakt het lastiger om te sturen en om te vergelijken met collega-telers. Fabrikanten zouden wat dat betreft op één lijn moeten zitten. Verleidelijk In de vervolgcursus wordt ook nadruk gelegd op de watergeefstrategie in relatie tot scherming, zegt Coolen. “We hebben een hele gemengde groep en dat levert interessante verhalen en ervaringen op; iedereen heeft zijn eigen visie en dat geeft stof tot nadenken. De cursus is vooral ook een ‘oh ja’ en ‘aha’ ervaring, met zinvolle discussies als resultaat. Anders dan bij de ‘gewone’ studieclub ga je meer de diepte in, je kunt beter spiegelen. Het is ook goed om na te denken en te onderzoeken of oplossingen uit andere teelten bij jou ook kunnen worden toegepast.” Zijn streven is bovenal om met minder gas, toch een hogere productie te halen. “Met de huidige lage gasprijzen is het verleidelijk om de minimumbuis meer in te zetten, maar dat is een kortetermijnstrategie. Voor de langere termijn moeten we verstandiger omgaan met fossiele brandstoffen, of we dat nou leuk vinden of niet.” Kijk hier voor meer informatie over het cursusaanbod van Het Nieuwe Telen

De applicatie is al langer beschikbaar op de website van Kas als Energiebron, maar nu is ook het achterliggende rapport beschikbaar. Dit rapport beschrijft de achtergrond, ontwikkeling, gebruik en validatie van de applicatie die het effect van uitstraling op de gewastemperatuur en het energieverlies van de kas op een aansprekende wijze in beeld brengt. Het rekenprogramma gebruikt hiervoor allerlei inputgegevens die door de gebruiker zelf kunnen worden ingevuld of kunnen worden geselecteerd uit voor-gedefinieerde lijstjes met opties. Het model berekent dan de temperaturen op verschillende gewashoogtes en daar waar van toepassing van de uitstekende plantonderdelen (de bloemen bij Gerbera bijvoorbeeld). Bij vergelijking van de model-output met metingen blijken de resultaten een realistisch beeld te geven van het effect van kasdekken, schermen, belichting en andere gebruikersinstellingen op de temperatuurverdeling in het gewas en de lichtintensiteit op gewaskop-hoogte. Ook worden realistische temperaturen voor schermoppervlakken en de kasdektemperatuur getoond. Berekende gewastemperaturen wijken niet meer dan een paar tienden van graden af van gemeten waarden en berekende scherm- en kasdektemperaturen wijken niet meer dan 1.5°C af van gemeten waarden. Het hoofd-effect van het gebruik van schermen in een kas, namelijk het verlagen van het energieverbruik, het verhogen van de temperatuur van de bovenste gewaslagen en het verkleinen van het verticale temperatuurverschil in het gewas wordt hierdoor goed in beeld gebracht, waarmee het belangrijkste doel van het simulatiemodel is gerealiseerd. De Uitstralingsmonitor wordt daarom al veel gebruikt in de cursussen over Het Nieuwe Telen en door telers en teeltadviseurs in de praktijk. Zie ook de monitor zelf en bekijk de weblectures over uitstraling: bijv. nummer 5 en 14.

Vanaf de start van de teelt is direct gestart met schermen tegen uitstraling, bij een instraling <50 Watt/m2 sloten in eerste instantie het LUXOUS 1147 FR en de HARMONY 2315 O FR beide voor 60%, na de eerste week is dit aangepast naar het alleen sluiten van het Harmony scherm voor 90%, om uitstraling te voorkomen, maar wel maximale afkoeling te kunnen realiseren. Belangrijke focus van het project is het optimaliseren van het groeiklimaat door het frequent inzetten van de schermdoeken: op het bovenste dradenbed licht een helder energiedoek (LUXOUS 1147 FR) en op het onderste dradenbed een Harmony doek (HARMONY 2315 O FR). Het harmonyscherm wordt ingezet om op zonnige dagen in combinatie met verneveling de fotosynthese te optimaliseren en in de nacht om uitstraling te voorkomen. Het heldere energiedoek moet met name in de winter extra isoleren zowel op de dag als in de nacht en wordt ook ingezet ter voorkoming van uitstraling. De eerste weken is er zo koel mogelijk geteeld, de verneveling is frequent ingezet om de rv en temperatuur in de afdeling te controleren, bij een instraling van > 750 Watt ging ook het harmonydoek dicht. Komende periode zullen met name de nachttemperaturen gaan zakken en zal het energiescherm ook worden ingezet om de inzet van de buis te minimaliseren, hierin zal de juiste balans gevonden moeten worden tussen licht, temperatuur en plantbalans.

Onderzoekers van Wageningen University & Research hebben op verzoek van Kas als Energiebron de mogelijkheden op een rij gezet. Het duurde langer dan verwacht, de ontwikkelingen gaan snel en daarom zijn er nu twee rapporten uitgebracht. In het rapport “Vochtbeheersing in kassen en terugwinning latente warmte” worden zowel de theoretische aspecten behandeld als de verschillende systemen voor terugwinning besproken. Die systemen kunnen op verschillende manieren worden ingedeeld: systemen die voor hun werking afhankelijk zijn van de buitencondities of het verschil in absoluut vocht binnen en buiten de kas en de systemen die onafhankelijk van het buitenklimaat functioneren. Vervolgens hebben de onderzoekers nog enkele nieuwe systemen bedacht, varianten op de bekendere bestaande systemen op basis van ontvochtiging met buitenlucht zoals luchtbehandelingskasten (LBK) met slurven of systemen die lucht van boven het scherm in de kaslucht brengen (o.a. Ventilation Jet en Airmix). Vervolgens is met behulp van het simulatieprogramma Kaspro berekend hoever het energieverbruik kan worden teruggebracht gebruik makend van de verschillende systemen voor terugwinning van latente warmte. De modellering is uitgevoerd voor drie verschillende kastypen, zowel voor een onbelichte als belichte tomatenteelt. De in theorie best presterende systemen voor ontvochtiging zijn de systemen die die niet alle latente warmte terugwinnen, maar die de minste hulp energie vergen. Voorbeelden zijn een (nog niet bestaand) systeem met een dubbele gevel met metaal krullen of een al wel bestaande LBK met regain unit. Deze systemen zijn voor hun werking echter wel afhankelijk van de buitencondities. Voor de waarden, zie deze tabel . In theorie kan dus juist in een belichte kas het laagste warmteverbruik gerealiseerd worden. Dat komt omdat de lampen ook al warmte afgeven en de latente warmte door de verdamping van water wegens de belichting kan worden teruggewonnen. Hierbij is tevens verondersteld dat er geen extra minimum buis meer nodig is om bijvoorbeeld een gewenst verticaal temperatuur profiel te handhaven. Tip: Bekijk ook onze weblectures , bijvoorbeeld 3, 7 en 9.

Gebr van Duijn heeft 3 locaties in Oosterland, Terneuzen en Steenbergen met een totale oppervlakte van 22,5 ha. De afzet gebeurt gezamenlijk met collega’s in teeltvereniging Purple Pride. Luuk volgt dit jaar de basiscursus Het Nieuwe Telen. Luuk: "De inhoud van de cursus vind ik echt interessant, ook al pas ik niet alles van de theorie direct toe. Wel zijn wij dit voorjaar intensiever gaan schermen tegen uitstraling. Ik sluit het scherm aan het einde van de dag voor circa 80% totdat de nachttemperatuur bereikt is. Dit heeft geen effect op de snelheid van afkoeling, maar verhoogt wel de verdamping in de kop van de plant. Wij doen om de twee weken analyses van jong en oud blad en vinden hogere calciumwaarden in het plantsap van de jonge bladeren. Wij denken dat dit toe te schrijven is aan het schermen tegen uitstraling, al kan je dit nooit voor 100% zeker weten. Het schermen met 80% doek dicht leidt natuurlijk niet tot veel energiebesparing, toch is het opvallend dat het gasverbruik in 2017 tot nu toe 0,5 m³/m² lager is dan verleden jaar. Deze zomer heb ik het scherm niet meer gebruikt, het lijkt niet nodig, maar de planten zijn nu ook te lang en komen dan met de kop tegen het scherm. Wel probeer ik minder snel af te luchten en gaan we langzamer naar de nachttemperatuur toe. De vruchten blijven lang genoeg warmer dan het blad en dat is wat ik wil bereiken. De samenstelling van de cursusgroep waar ik in zit is divers: jonge telers net uit de schoolbanken naast ervaren rotten uit de tomatenteelt. Je ziet wel dat met veel ervaring sneller twijfels of ongeloof is over de werking van de basisprincipes van HNT. Dat is ook zo binnen ons eigen bedrijf en dat leidt tot boeiende discussies!" Tips: Bereken het effect van uitstraling in de uitstralingsmonitor Bekijk ook eens de weblectures, bijv. nummer 5, 11 en 12.

In 2016 werd Maranello (rode paprika) geteeld terwijl dit jaar gele paprika’s van het ras Allrounder in de proefkas staan. Elk jaar is ook anders qua weer en dit jaar heeft een donkere februari maand het gewas parten gespeeld. Gecombineerd met extreem veel schermen overdag in die periode denk ik dat te weinig licht en te weinig activiteit de oorzaak is geweest van onregelmatige groei en daardoor een hozerige zetting. In de praktijk komt dat ook voor, maar in de proef is het extremer. Verder is gebleken dat met het spouwscherm nog een extra besparing in de winter is te behalen. Dit jaar wordt ook weer geprobeerd met een hogere temperatuur/licht verhouding het verlies aan CO₂ te beperken. Ik vind dat wel gevaarlijk omdat de hoge etmalen die hier een gevolg van zijn tot kwaliteitsproblemen en een lager vruchtgewicht kunnen leiden. Mede dankzij het volgen van de proef ben ik op mijn eigen bedrijf meer gaan schermen, vooral door in de ochtend later open te gaan. Dat is positief door minder kouval bij het openen van het scherm en mogelijk ook goed voor de kwaliteit. Door het beperken van de uitstraling is het gevaar van optreden van binnenrot kleiner geworden denk ik. Dus als je de extremen vermijdt kan energie besparen heel goed samen gaan met kwaliteit verbeteren. Tip: kijk ook eens naar de weblectures , bijv. nummer 5 en 11.

De proefteelt met paprika - cultivar Maranello - bij Delphy had twee belangrijke doelen: enerzijds telen met dubbel scherm om uitstraling en klimaatschokken te voorkomen. Anderzijds was het doel het warmteverbruik te beperken tot maximaal 20 m³/m². De productie kwam op een normale tijd op gang. De plantbelasting is de hele teelt relatief hoog gebleven. Dit heeft tot gevolg gehad dat de vruchten in de tweede helft van de teelt relatief klein bleven. De productie gemeten in de kas kwam op 35.8 kg.m⁻² met een gemiddeld vruchtgewicht van 189 gram. Het gasgebruik kwam uit op 16.9 m³.m⁻². De etmaaltemperatuur is gemiddeld op 20⁰C + 2 ⁰C/1000 J.cm⁻².dag⁻¹ gehouden, bij een gewas dat belast is met vruchten. Er zijn twee schermdoeken gebruikt. Een Luxous 1147 FR scherm is 4614 uur en een Luxous 1547 D FR scherm is 4186 uur 100% gesloten geweest op een totale teeltduur van 8375 uur. Uit de metingen met een netto stralingsmeter bleek dat er door het intensieve schermdoek gebruik vrijwel geen momenten zijn geweest met een hoge netto straling van het gewas naar de kas. Onder de doeken is voor luchtbeweging gebruik gemaakt van nivolatoren, die een lichte luchtbeweging in het bovenste deel van het gewas realiseren. Er is vrijwel geen binnenrot gevonden in vruchten die een week bewaard waren. De resultaten van dit experiment sluiten goed aan bij de gedachten van Het Nieuwe Telen over plantbalans en het effect van uitstraling op het gewas. Kijk ook eens naar de uitstralingsmonitor en naar de weblectures, bijv. nummers 5, 10 en 11. Dit project is gefinancierd vanuit het programma Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma van LTO Glaskracht Nederland en het ministerie van Economische Zaken. Het eindrapport van het project is beschikbaar en vindt u via onderstaande link.

De teelt bij Delphy wordt in 2017 intensief vergeleken met de praktijk op het naastgelegen bedrijf van Maikel van den Berg. Arie de Gelder van Wageningen University & Research lichtte de verschillen toe. Beide teelten hebben inmiddels de eerste paprika geoogst, maar een zinvolle vergelijking van cijfers volgt pas later in het seizoen. Zoals te verwachten wordt bij Delphy veel intensiever gebruikt gemaakt van de energieschermen wat ongetwijfeld tot een laag energieverbruik zal leiden. Maar de schermen worden ook ingezet om uitstraling tegen te gaan en daarmee de groei en zetting te bevorderen. Na het kasbezoek gaf Aat Dijkshoorn van LTO Glaskracht Nederland een toelichting op de ondernemerspeiling Kennis in je kas . Voor de toekomst van projecten zoals deze in het kader van Kas als Energiebron is het essentieel dat ondernemers laten weten hoe zij denken over financiering van onderzoek. Verdiep u hier ook in de uitstralingsmonitor. Dit project is gefinancierd vanuit het programma Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma van LTO Glaskracht Nederland en het ministerie van Economische Zaken. Lees via onderstaande link meer over dit project.

Mede met de introductie van HNT is hernieuwde aandacht onder telers voor het begrip uitstraling en de effecten ervan op het gewas. Toch is het effect op het verticale gewastemperatuur profiel en het onderscheid tussen verschillende schermmaterialen nog onvoldoende bekend. Dit project richt zich op het breder bekend maken van het effect van uitstraling in een toegankelijke digitale toepassing. Naast het maken van de internettool worden metingen verricht aan materialen en gewassen. Het project kent drie werkpakketten: Werkpakket 1 De internet applicatie. Het is de bedoeling dat telers of adviseurs in de applicatie voor een praktijk situatie kunnen nabootsen wat het effect van schermen is op de gewastemperatuur en op de energiebesparing. Werkpakket 2 Uitstraling en emissie. In dit pakket wordt duidelijk uitgelegd hoe de precieze werking is van het natuurkundige proces en worden metingen (o.a. warmtebeeldcamera en micro thermokoppels) verricht aan de emissie van diverse gewassen, kasdekken en schermmaterialen. Werkpakket 3 Validatie in kasexperimenten. In een speciaal te bouwen praktijkopstelling, een gekoelde glasplaat als kasdek met een instelbare temperatuur, worden aan potplanten metingen verricht ter validatie van de berekende modelwaarden. Ook controlemetingen in een hoog opgaand gewas. Het project wordt mede gefinancierd (ca. 50%) door de club van 100 van Wageningen UR. Dit zijn o.a. toeleveranciers van de glastuinbouw zoals schermfabrikanten, kassenbouwers e.d. Projectnummer: E16002