Zoeken

Meer zonlicht benutten zonder lichtschade Veel siergewassen zijn gevoelig voor hoge lichtintensiteiten. Daarom wordt op zonnige dagen vaak geschermd, terwijl op andere momenten juist assimilatiebelichting nodig is om voldoende licht te geven. Dat kost energie. Eerder onderzoek liet al zien dat diffuus licht beter door het gewas wordt verdeeld en daardoor efficiënter wordt benut. In dit vervolgonderzoek is gekeken of een zeer diffuus kasdek (90% hortiscatter) nog meer voordelen biedt. Daarbij is onderzocht of lichtgevoelige gewassen meer natuurlijk zonlicht kunnen verdragen zonder kwaliteitsverlies. Hogere lichtniveaus blijken mogelijk De resultaten zijn veelbelovend. Bij zeer lichtgevoelige gewassen, zoals Phalaenopsis en Anthurium, bleef lichtschade beperkt, zelfs bij aanzienlijk hogere natuurlijke lichtniveaus dan in de huidige praktijk gebruikelijk zijn. Voor Phalaenopsis in de afkweek lijkt een verdubbeling van het toegestane natuurlijke lichtniveau haalbaar, mits het licht voldoende diffuus is. Dat biedt kansen om minder gebruik te maken van assimilatiebelichting. Bij een gelijkblijvende dagsom kan dit leiden tot een besparing van circa 47% op de elektriciteit voor belichting. Efficiënter omgaan met licht Het onderzoek laat bovendien zien dat planten onder een zeer diffuus kasdek het beschikbare licht efficiënter benutten. Bij Anthurium en Phalaenopsis werd een 16 tot 17% hogere lichtbenuttingsefficiëntie gemeten ten opzichte van een regulier diffuus kasdek. Ook bij minder lichtgevoelige potplanten werden positieve effecten gevonden. Onder het zeer diffuse licht groeiden de planten beter en produceerden potrozen zelfs 12% meer bloemen, terwijl zij gemiddeld minder licht ontvingen dan in de referentiesituatie. Waardevolle stap richting energiezuiniger telen De resultaten laten zien dat een zeer diffuus kasdek perspectief biedt om meer gebruik te maken van natuurlijk zonlicht, het energiegebruik voor assimilatiebelichting te verlagen én tegelijkertijd de productie op peil te houden of zelfs te verbeteren. Daarmee levert het onderzoek een waardevolle bijdrage aan een energiezuinigere en toekomstbestendige glastuinbouw. Financiering en coördinatie Dit project is uitgevoerd door Wageningen University & Research. Dit project is gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef is begeleid door telers.

In het project is een spectrumproef gedaan waarbij de effecten van verschillende lichtkleuren op de ontwikkeling, groei, plantvorm en productie van een aantal auberginerassen is bepaald. Op basis hiervan wordt dan de keuze gemaakt voor het meest geschikte lichtspectrum voor een teeltproef. De spectrumproef werd uitgevoerd in het Innovatie- en Demonstratiecentrum LED belichting, een gemeenschappelijke faciliteit van Wageningen University & Research en Signify op de WUR-locatie in Bleiswijk. In het IDC LED hebben onderzoekers de beschikking over een kas met veertien tafels. Boven iedere tafel hangt een lampenplafond met LED’s die stuurbaar zijn in de kanalen blauw, wit, rood en verrood licht, als aanvulling op het aanwezige zonlicht. In juli werden net geënt-getopte aubergineplanten - rassen Tracey, Beyoncé en Lemmy - in het IDC geplaatst onder zeven verschillende lichtspectra. Aandeel verrood licht | Bij komkommer en tomaat is al gezien dat een aandeel verrood licht positief uitpakt voor lichtonderschepping, groei en productie. Daarom zijn er vier behandelingen gekozen met daarin een aandeel verrood licht. Dit licht maakte deel uit van de 100 µmol/m 2 /s dat aan licht werd gegeven (dus gelijkblijvend energiegebruik) of werd extra gegeven. Verrood licht leidt over het algemeen tot meer stengelstrekking. Om dat (gedeeltelijk) tegen te gaan, werd in twee van de behandelingen met verrood licht een hoger aandeel blauw licht gegeven, namelijk 15% in plaats van 5%. Naast het effect van het lichtspectrum op de gewasgroei, is het ook van belang wat het effect hiervan is op de plantweerbaarheid en het gedrag van plagen en de natuurlijke vijanden daarvan. In dit onderzoek werd getest wat het effect is van de verschillende lichtspectra op de plantweerbaarheid tegen Botrytis, meeldauw en trips en wat het effect is op het gedrag van Amblyseius swirskii. Productiestijging spectaculair In de opkweekfase bleek dat verrood licht in het spectrum zorgde voor langere planten, maar ook voor een snellere bloei. Er waren geen verschillen in totale biomassa, behalve voor de twee behandelingen met extra verrood licht, die een hogere biomassa hadden dan de overige behandelingen. Na de opkweekfase werden planten van Tracey en Beyoncé op de mat gezet om groei en ontwikkeling in de (vroege) productiefase te volgen. Het lichtniveau werd in deze fase in stappen verhoogd van 100 naar 180 µmol/m 2 /s. Ook in deze fase waren er duidelijke verschillen te zien in het gewas, in bladstand, openheid van het gewas en bloei. Maar de allergrootste verschillen werden duidelijk op het moment dat er werd geoogst. In de periode tussen 11 september en 10 oktober werd bij Tracey 2.7 kg/m 2 en Beyoncé 2.9 kg/m 2 geoogst in de referentiebehandeling (90% rood, 5% blauw en 5% groen). In de behandelingen waar een deel van het rode licht door verrood was vervangen, waren de planten eerder in bloei en was de uitgroeiduur korter. Dit resulteerde in indrukwekkende productiestijgingen van 41% en 45% voor Tracey en Beyoncé. Wanneer het verrode licht extra werd gegeven waren de productiestijgingen ronduit spectaculair: 66% voor Tracey en 92% voor Beyoncé. Veel perspectief Deze resultaten bieden veel perspectief voor de toepassing van LED-belichting in de aubergineteelt. Op basis van deze resultaten is het beste lichtspectrum geselecteerd (90% rood licht, 5% blauw, 5% groen met 15% extra verrood licht), dat vervolgens is geïnstalleerd in een belichtingsproef met aubergine bij Delphy. Dit onderzoek wordt gefinancierd door het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Glastuinbouw Nederland binnen het programma Kas als Energiebron, met daarbij een bijdrage in de lampen en de aansturing daarvan van Signify.

Lichtspectrum In de alstroemeriateelt leeft de wens om de teelt te vernieuwen en te verduurzamen, met verhoging van de productie en verbetering van het bladkwaliteit en minimale input van fossiele energie. Twee rassen, Virgina en Noize, worden in twee afdelingen geteeld. Er is al een flink verschil van ruim 20% bij beide rassen opgetreden in productie tussen de referentie teelt en de Teelt van de Toekomst. Het lichtspectrum is gekozen op basis van het spectrumonderzoek 'LED licht bij zonlicht'. Het spectrum bestaat grotendeels uit rood licht, maar wel met aandelen blauw, wit en verrood licht. In de praktijk betekent dat dat er twee bestaande typen LED modules in een proef gecombineerd zijn om dit spectrum te realiseren. Ook groot verschil in warmtevraag Als gevolg van het gebruikte lichtspectrum doen zich bij Noize lichte kleurafwijkingen voor in het blad; Virginia reageert positief en zonder bladafwijkingen hierop. Uit de eerste waarnemingen blijkt het gewas in de kas van de toekomst meer bladeren aan te maken, maar deze zijn iets kleiner. De telers van de begeleidingscommissie die het gewas elke twee weken bekijken, vinden het blad stevig, leerachtig. Ook zijn de takken iets korter en zwaarder (Virginia gemiddeld 5 cm korter en 10 gram zwaarder, Noize 10 cm korter maar even zwaar). In de Teelt van de Toekomst worden ’s nachts twee schermdoeken gebruikt; dit levert een groot verschil in warmtevraag tussen beide kassen. Daarnaast wordt er in deze teelt gekoeld en ontvochtigd met een slurf boven, waardoor er minder geventileerd wordt en dus minder CO2 verloren gaat. Minder tripsdruk Voor de gewasgezondheid is Orius ingezet die regelmatig wordt bijgevoerd met kwaliteitsvoedsel. Blad en bodemroofmijten worden ook ingezet. Mogelijk door de gewasresten in de paden van de referentiekas, is de trips druk daar veel hoger. Anders dan in de Teelt van de Toekomst, waar het pad schoongehouden wordt, is het in de referentieteelt al nodig geweest om chemisch te corrigeren. Dit onderzoek wordt gefinancierd door het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Glastuinbouw Nederland binnen het programma Kas als Energiebron, met daarbij een bijdrage van de Gewasco öperatie Alstroemeria, van Signify (de lampen), van Ludvig Svenson (de schermdoeken), van HilverdaKooij en van Royal Van Zanten (het plantmateriaal). Lees meer over dit project via onderstaande link.

Doel: Het vinden van stuurmogelijkheden in het spectrum en andere teeltomstandigheden om de strekking van aardbei te blijven stimuleren, ook in periodes met weinig buitenlicht waar de assimilatie belichting dominant is. Dit moet telers handvatten geven over te stappen op led belichting. Aanpak: Om in de toekomst jaarrond en duurzaam aardbeien te produceren zal er toegewerkt moeten worden naar jaarrond vlakke productie van december tot begin april met goede kwaliteit. Daarbij zal overgestapt worden van de junidragers naar de zogenoemde doordragers (verse stek). In de huidige proef is er al een grote stap gezet in de kennisontwikkeling richting een jaarrond vlakke productie. Het juiste moment van planten leek belangrijker dan het geven van een koude behandeling. De belangrijkste vraag die echter nog beantwoord moet worden is hoe het te realiseren is dat een aardbei bij omstandigheden waar de LED assimilatie belichting dominant is blijft strekken? De hypothese is dat dit komt door te weinig verrood in het spectrum, een verkeerde samenstelling van het lichtspectrum in de andere kleuren en/of een verkeerde samenstelling van het spectrum aan het einde van de dag. Het begrijpen van dit proces is van belang om zowel teelt technisch de laatste stappen te zetten richting jaarrond productie maar ook juist energetisch. In dit project zal enerzijds een duidelijk kader geschetst worden van gewasresponse in de huidige teeltsystemen en zal daarnaast gericht onderzoek uitgevoerd worden naar de invloed van lichtspectrum op de strekking van een verse aardbeien stek. Dit gebeurt in twee fasen: Opstellen kader optimale Doordragerteelt Uit de huidige proeven die gedaan worden rond spectrum blijkt dat de effecten van spectrum op het gewas complex zijn en dat planten daar individueel anders op reageren. Door kennis over de ontwikkeling van verschillende rassen en planttypen in verschillende teeltsystemen samen te brengen, en onderzoek te doen naar resultaten van eerdere spectrum proeven in aardbei, maar ook in andere gewassen (afstemming WUR) wordt een conceptueel kader opgesteld waaruit de verschillende factoren die de ontwikkeling van het gewas beïnvloeden worden samengevoegd. Het conceptuele kader moet nieuwe inzichten geven over hoe de verschillende omgevingsfactoren de gewasontwikkeling van aardbei beïnvloeden. Aanpak onderzoekklimaatcellen: In twee klimaatcellen worden 8 verschillende spectra in daglichtloze omstandigheden getoetst. In beide cellen zijn de omstandigheden (temperatuur, rv, CO2, daglengte) gelijk. De spectra die worden getoetst zijn gebaseerd op de gewasontwikkelingen die zijn waargenomen in de teelt van Juni dragers en doordragers onder LED. Daarbij wordt gevarieerd met de toepassing van verrood in intensiteit en moment (einde dag) en de toepassing van een breedbandspectrum. Er worden twee rassen getest. De teelt duurt 10 weken waarin de daglengte op 14 uur gehouden wordt met een licht intensiteit van 200 µmol/m2/s. Na 10 weken worden alle bladeren aan de planten verwijderd en wordt per blad de lengte, het vers gewicht en de LAI bepaald. Het project wordt mede gefinancierd door Signify (3.000,-) Projectnummer: 20119

Hoger aandeel rood remt zoekactiviteit van de sluipwesp Aphidius ervi Aphidius ervi is een sluipwesp die bladluis bestrijdt en met name de grotere soorten zoals aardappeltopluis en boterbloemluis. Eén van de belangrijkste factoren die de effectiviteit van sluipwespen bepaalt is de zoekactiviteit naar haarden die verspreid in het gewas voorkomen. Over de invloed van licht op deze zoekactiviteit is echter weinig kennis beschikbaar. Binnen het onderzoek ‘LED licht bij zonlicht’ is onderzocht hoe sterk de zoek- en parasiteringsactiviteit van Aphidius ervi wordt beïnvloed door het lichtspectrum. Uit de proef bleek dat de sluipwesp Aphidius ervi beter presteert bij een lager aandeel rood in het spectrum. De zoekactiviteit en de parasitering van bladluis door deze sluipwesp was maar liefst twee keer zo hoog onder een ‘wit’ LED spectrum met gelijke hoeveelheden rood, groen en blauw ten opzichte van een rood-blauw LED spectrum met 95% rood licht. De zoek- en parasiteringsactiviteit bij een rood-groen-blauw LED spectrum met 75% rood licht lag hier tussenin. LED spectrum duidelijke invloed op plantweerbaarheid chrysant tegen trips.... Voor de plantweerbaarheid van chrysant tegen trips bleek juist een hoog aandeel rood in het spectrum gunstig. In twee chrysantencultivars werd maar liefst 2.5 – 3.5 keer zo weinig trips-schade gevonden bij de spectra met voornamelijk rood licht in vergelijking tot het ‘witte’ LED spectrum. .... maar dit effect verandert in planten met eitjes van de roofwants Orius laevigatus Interessant genoeg kon het nadelige effect van het witte LED spectrum worden opgeheven wanneer preventief een hoge dichtheid van Orius laevigatus aanwezig was in het gewas. De eileg van Orius in het plantenweefsel bleek de plantweerbaarheid van chrysant aan te schakelen met als gevolg een onder het ‘witte’ LED spectrum net zo hoge mate van plantweerbaarheid als onder de RB spectrum en RGB spectrum. Het onderzoek tot dusver geeft aan dat lichtspectrum een grote rol kan spelen bij plantweerbaarheid en het gedrag van natuurlijke vijanden. Daarom is het van belang om deze effecten bij het ontwikkelen van lichtrecepten voor de tuinbouw mee te nemen. Dit onderzoek wordt gefinancierd door het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Glastuinbouw Nederland binnen het programma Kas als Energiebron met een bijdrage in de lampen en aansturing daarvan van Signify. Lees meer over dit project via onderstaande link.

Nederland heeft een groot areaal paprikateelt waarmee een groot deel van de Europese markt beleverd wordt. Paprika’s vanuit Nederland zijn echter nog niet jaarrond beschikbaar, wat wel voor een duurzame relatie met de retailer noodzakelijk lijkt. Ook moeten we vooruitkijken naar een paprikateelt die toekomstbestendig is, waarbij we rekening houden met 3 belangrijke pijlers: klimaatneutraal, rendabel en een goede, kwalitatief hoogwaardige productie. Om jaarrond aan de markt te kunnen zijn is belichting noodzakelijk, maar is nu nog geen gemeengoed. Door de ontwikkeling van LED belichting nemen de kansen op een succesvolle belichte winterteelt van paprika ook toe. Met LED kan het klimaat meer onafhankelijk van de belichting worden gestuurd en er kan in het spectrum gevarieerd worden om zo het gewas de juiste richting te geven. Voor een rendabele klimaatneutrale teelt met belichting moet eerst de teeltkennis voor de toepassing van belichting in paprika worden ontwikkeld. Belangrijke elementen hierin zijn plantbalans (zeker bij het eerste en tweede zetsel waarbij het licht afneemt), klimaatstrategie (focus op het terugkomen van de zetten door de juiste balans tussen licht en temperatuur), en lichtspectrum. Doel van dit project is het ontwikkelen van een teeltstrategie met LED belichting in paprika. Daarbij wordt verrood toegepast om de strekking van de plant in de winter te bevorderen. In het project is een sterke focus op het optimaliseren van de source/sink balans om een gelijkmatige productie te kunnen realiseren. Dit dan ook bepaald worden middels geavanceerde metingen en berekeningen. Ook zullen de productie, kwaliteit, zetting, plantbelasting, vruchttemperatuur, uitgroeiduur en wateropname goed worden gemonitord. Het project medegefinancierd door de gewascoöperatie paprika, Philips en Ludvig Svensson. Rendabele winterteelt Een onverwacht resultaat in de proef was het verschil in productie tussen de lichtbehandelingen en specifiek de behandeling ‘Hybride + verrood’. Deze lichtbehandeling realiseerde structureel gedurende de teelt een hogere productie met uiteindelijk gemiddeld 2.5 kg/m2 meer productie tot week 15 en 5 kg/m2 aan het einde van de teelt ten opzichte van de overige drie lichtbehandelingen. De oorzaak voor deze hogere productie is in de proef niet volledig te achterhalen geweest. Metingen aan droge stof percentage lieten geen verschillen zien. Wel lijkt de oorzaak te relateren aan het aandeel verrood in het lichtspectrum, die in de behandeling ‘Hybride met verrood’ het hoogst was. De uiteindelijke productie (rood geoogst) was aan het einde van de teelt 41.7 kg/m2; 37.5 kg/m2 ; 35.6 kg/m2 ; 36.6 kg/m2 voor respectievelijk ‘Hybride + verrood’ ; Hybride ; LED + verrood ; LED. Deze gerealiseerde productie biedt potentie richting een rendabele winterteelt. Het vruchtgewicht in de laatste weken van de teelt was te laag en vraagt nog verbetering. Projectnummer: 20095

Snijbloemen zoals lisianthus en lelie hebben een relatief lange beginfase waarin licht niet effectief onderschept wordt. De planten zijn nog klein en de bladeren nog niet goed uitgevouwen, waardoor veel licht verloren gaat. Sturen op een betere bladspreiding geeft een effectievere lichtonderschepping de verdamping, waardoor het calcium-transport naar de cellen van de jonge bladeren toeneemt. Dit voorkomt mogelijk het optreden van brandkoppen. Met lichtkleur( o.a.de juiste golflengte blauw) kan er effectief mee op bladspreiding gestuurd kan worden. Een belangrijke onderzoeksvraag is of eerdere positieve resultaten onder lab-omstandigheden vertaalbaar zijn naar in een situatie in combinatie met daglicht en SON-T licht zoals het geval is in een kas. De hier voorgestelde proef richt zich op lisianthus als voorbeeldgewas en moet een antwoord geven op de vraag of met de juiste stuurlicht-strategie energie (elektra) bespaard kan worden, door een effectievere lichtonderschepping van het gewas. Verder wordt duidelijk wat de neveneffecten zijn: optreden van brandkoppen, lengte gewas en bloeisnelheid. Lisianthus wordt hier gebruikt als voorbeeldgewas, maar er zal in het rapport ook de vertaalslag naar andere gewassen gemaakt worden (zoals lelie). Hiervoor worden in klimaatkamers praktijkomstandigheden voor een lisianthusteelt in de winter gesimuleerd. De eerste weken wordt bijbelicht met blauw stuurlicht in 4 varianten: 1. Controle (geen blauw); 2. Blauw overdag (PAR-som gelijk aan controle); 3. Blauw alleen nacht (PAR-som gelijk aan controle); 4. Blauw dag en nacht (PAR-som gelijk aan controle). Gewasmetingen: Bladspreiding en gewasstand, lengte, groei, teeltduur en optreden van brandkoppen. De gewascoöperatie Lisianthus investeert ondertsteunt dit project met een bijdrage van € 7.200,-. Met blauw licht is de taklengte te sturen bij lisianthus. Dat blijkt uit onderzoek in klimaatkamers van Plant Lighting. Als LED belichting wordt aangeschaft valt aan te bevelen blauw licht apart aan te kunnen sturen. Lisianthus en andere gewassen benutten licht vaak inefficiënt in het begin van de teelt. Sturen op een betere bladspreiding verhoogt de lichtonderschepping van het jonge gewas. Verder kan meer lengtegroei wenselijk zijn bij lisianthus en is preventie van brandkoppen van belang. In dit onderzoek zijn de effecten van blauw stuurlicht op bovengenoemde factoren onderzocht. Onder geconditioneerde is een wintersituatie in de kas gesimuleerd (daglichtsimulatie + SON-T bijbelichting) en zijn twee rassen lisianthus geteeld, waarvan één gevoelig voor brandkoppen. Er waren vier behandelingen waarbij de lichtsom overal gelijk was: (1) controle, (2) + blauw LED-licht dag, (3) + blauw LED-licht nacht, en (4) + blauw LED-licht dag en nacht. Meer taklengte Een effect op brandkoppen is niet gevonden. Vooral blauw in de nacht leidde tot een iets hogere bedekkingsgraad door het gewas. De bladeren bleken zich beter uit te spreiden, maar het effect was niet heel groot. De takken waren uiteindelijk niet zwaarder en zelfs minder zwaar per eenheid lengte. Blauw in de nacht gaf wel meer taklengte. Dit kan gunstig zijn voor lisianthus. Blauw LED-licht tijdens de dag had juist een remmend effect op de lengtegroei. Omdat lange bloemstelen onder de knoppen onwenselijk zijn, zou gedacht kunnen worden aan blauw belichting in de nacht in het begin van de teelt (stimuleren lengtegroei) en later in de teelt juist overdag (compactere bloemstelen onder de knop). Op tijd stoppen met blauw belichten in de nacht voorkomt mogelijk ook de remmende werking op zijtak-uitloop. Sowieso werd het verschil in lengte vooral in de eerste vier weken van de teelt gemaakt. Blauw licht apart aansturen Voor praktische toepassing is het de vraag of een investering in blauwe LED-belichting te verantwoorden is. Alleen als lengte een groot probleem is kan dit overwogen worden. Als toch al geïnvesteerd wordt in LED, valt aan te bevelen de blauwe LED’s apart stuurbaar te maken, zodat op lengte gestuurd kan worden. Projectnummer: 20073

In de Alstroemeria teelt, een relatief licht belichte en koude teelt (160 KWh/m 2 /jaar elektra en 15 m 3 /jaar gas voor warmte) leeft de wens om de teelt te vernieuwen en te verduurzamen, met verhoging van productie en verbetering van bladkwaliteit in de winter. In de afgelopen jaren zijn diverse energiebesparende technieken getest en doorgerekend en door de geteste systemen te integreren zijn grote stappen te zetten in energiebesparing. De ondernemers realiseren zich daarnaast ook dat ze voorbereid moeten zijn op een toekomst zonder gas. Daarom ligt het ambitieniveau in dit onderzoek nu veel hoger: Een fossielvrije en duurzame teelt van Alstroemeria. In het project wordt eerst een energie- en teeltconcept opgesteld in overleg met telers. Vanaf december 2018 start de teelt. In december 2019 is er een go / no go voor de start van het tweede teeltjaar. De teeltproef duurt twee jaar omdat alstroemeria een meerjarige teelt is (4-6 jaar); het eerste jaar is er nog veel gewasopbouw en is de productie nog niet representatief. Het onderzoek wordt uitgevoerd in twee proefkassen van 144 m2. Een referentie en ‘een teelt van de toekomst (fossielvrij)’. Elementen hierin zijn o.a. diffuus glas, full led belichting met uitgekiend spectrum, luchtslurven boven het gewas, toepassing warmtepomp voor terugwinning latente warmte (zonder aquifer), dubbel scherm en verneveling. Om maximale energiebesparing te realiseren is het gebruik van full LED belichting belangrijk; aangezien Alstroemeria een relatief koude teelt is, zou er met LED belichting betere kwaliteit en hogere lichtbenutting mogelijk zijn. Daarnaast is de warmte van de huidige SON-T én hybride belichting nu vaak reden om te ventileren waardoor warmte en CO2 verloren gaat. Ook het beperken van energieverlies door intensief te schermen en bodemverdamping te minimaliseren draagt bij aan een lagere warmtebehoefte; door de warmte van de lampen en van de bodemkoeling te gebruiken kan de restwarmtevraag eenvoudig met latente warmte ingevuld worden. De teelt is daarnaast zoveel mogelijk biologisch en er zal- naast toepassing van kennis uit het Masterplan trips - ook verkennende metingen worden gedaan om meer te weten te komen over de plant verdedigingsmechanismes. Ook zal een substraatsysteem toegepast worden die een emissieloze teelt vereenvoudigt. De gewascoöperatie alstroemeria investeeert ca. € 50.000,- in dit project. Philips levert de lampen en Royal Van Zanten en HilverdaKooij het plantmateriaal (in kind totaal € 30.500,-). Vanuit Kas als Energiebron wordt dit voor 100% gefiancierd uit het LNV Proof of Principle budget. Het project wordt uitgebreid met een extra winterteelt. Projectnummer: 20083

Om energiebesparing en klimaatneutrale toepassingen voor all-electric glastuinbouw te kunnen combineren met belichting wordt veel verwacht van efficiëntere belichtingssystemen zoals LEDs. LED biedt energetisch voordelen en geeft ruimte voor toepassing van dynamische lichtrecepten (lichtkleur is te kiezen en in de tijd te variëren). In het lopende project “Denkkader licht” wordt een beeld geschetst van de kennis die er over lichtkleuren en het effect daarvan op groei en ontwikkeling is en welke kennislacunes er zijn. Over de combinatie van lage intensiteit zonlicht in de winter met LED verlichting blijkt heel weinig bekend. Veel onderzoek is gedaan aan effecten van één kleur, vaak in daglichtloze condities, maar slechts weinig onderzoek naar een integrale benadering van LED belichting in kassen met daglicht. Twee richtingen van ontwikkeling van lichtrecepten lijken perspectiefvol voor onderzoek en vervolgens voor toepassing in de glastuinbouw: (1) balans tussen kleuren en (2) minimale hoeveelheid licht van bepaalde kleur. Het doel van dit onderzoek is het opstellen van (goede) basisspectra voor LED licht als aanvulling op het zonlicht onder omstandigheden met weinig natuurlijk licht, voor een aantal gewassen (tomaat, sla, chrysant en alstroemeria). Dit gebeurt in 5 werkpakketten: Werkpakket 1. Inrichten IDC LED, plannen en voorbereiden. Naast inrichten van het IDC LED met de nieuwste led modules, zal het plan voor werkpakket 2 wordt gedetailleerd ingevuld over o.a. aantallen planten, rassen, spectrum, intensiteiten en plantmetingen. Werkpakket 2. Experimenten met lichtrecepten. In een reeks experimenten worden strategieën met verschillende basisspectra toegepast bij tomaat, chrysant, sla en alstroemeria. Al deze proeven worden gedaan onder “winterse condities” in de kas, dus lage niveaus zonlicht en korte dagen met natuurlijk licht. In serie 1 wordt in eerste instantie voor tomaat en sla een proef gedaan met verschillende spectra, waarin de effecten op jonge tomatenplanten en op slaplanten wordt bepaald. In deze proef worden de morfologische en fysiologische processen in de plant gemeten die de groei en ontwikkeling van de planten bepalen. Uit deze proef valt af te leiden in hoeverre blauw licht in het LED spectrum nodig is, wat het effect is van groen en verrood licht, en in hoeverre deze effecten onderling vervangbaar zijn. Daarna volgt een serie 2 met chrysant en alstroemeria. Daar wordt gekeken naar weggroei van jonge planten, strekking, bladoppervlakte, lichtonderschepping, bladgrootte en biomassavorming. Uit deze proef valt af te leiden in hoe de plantvorm en lichtonderschepping van jonge chrysanten- en alstroemeriaplanten gestuurd kan worden met het spectrum Werkpakket 3: Go/No Go bespreking Werkpakket 4: toepassing in een teelt. In WP2 wordt gewerkt met jonge gewassen en is de vraag wat de effecten zijn op een volgroeid gewas. Daarom worden uit die experimenten de meest interessante combinaties gezocht van spectrum en gewas, en worden deze beproefd in een volledige teelt (voor chrysant of sla) of de winterproductie (tomaat). Werkpakket 5. Rapportage en overleg Dit onderzoek moet kennis opleveren om de toepassing van led te versnellen door meer kennis over het toe te passen spectra. Led is inmiddels meer dan 40% zuiniger dan de huidige SON-T lampen bij gelijke lichtintensiteit. Philips draagt € 25.000,- bij aan dit project (in kind). Het is belangrijk om te weten als overgegaan wordt op led-belichting wat de invloed is op biologische bestrijders en plantweerbaarheid. Een vijftal verkennende experimenten moeten hier een beeld van geven. Zoekefficiëntie en parasiterings-activiteit van Aphidius ervi voor bladluis Populatie-ontwikkeling roofmijten op komkommer Eileg en ontwikkeling van Macrolophus pygmaeus in tomaat Eileg en ontwikkeling Orius roofwantsen in chrysant Effect lichtbehandeling op plantweerbaarheid tomaat en chrysant Projectnummer: 20078

De zoektocht naar een Perfecte Roos die duurzaam en klimaatneutraal wordt geteeld is nu een aantal jaren onderweg. In de loop van de tijd zijn belangrijke stappen gezet en is veel kennis ontwikkeld. Zo is duidelijk dat koeling in de zomer kwaliteitswinst kan opleveren en bijdraagt aan energiezuinigheid. Dit laatste door warmte oogst in de zomer, die via lange termijn opslag en warmtepomp kan worden gebruikt voor verwarming in de winter. V.w.b. LED belichting blijkt een ander spectrum dan een standaard Rood Blauw spectrum betere ontwikkeling van de takken te geven, al is het totaal resultaat in de winter nog niet gelijk aan de kwaliteit die met SON-T belichting wordt gerealiseerd. De vraag daarbij is of er toch sprake is geweest van een stuk historie in de gewasfysiologie. Het aantal takken per m² is nog steeds hoog voor het lichtniveau dat wordt gegeven. Aandachtspunt blijft ook de sturing van de gewastemperatuur onder LED belichting, meeldauw en of een ander ras hetzelfde reageert op dit teeltconcept. Ook is in de praktijk de laatste jaren het geïnstalleerde lichtniveau met SON-T verhoogd van 200 μmol.m⁻².s⁻¹ naar 275-300 μmol.m⁻².s⁻¹. In dit vervolgproject worden de energiedoelstellingen gehandhaafd t.o.v. het huidige lopende project. V.w.b. de productie is het doel een kwaliteitsverbetering in bloemgrootte en steelgewicht ten opzichte van de prestaties in het lopende onderzoek, waarbij in herfst en winter het syndroom (t.a.v. kwaliteit) wordt voorkomen. Alle mogelijke instrumenten – gewasverzorging, verwarmingsstrategie, belichtingsstrategie - worden hiervoor ingezet. Middels intensief meten aan het gewas meer inzicht verkrijgen in de fysiologische achtergrond van het syndroom. De volgende aanpassingen aan het teeltconcept worden gedaan: Vervangen en verzwaren led installatie naar 260 μmol.m⁻².s⁻¹ Installatie van een nieuw type energiedoek Op 1/3 van het oppervlak wordt het ras Red Naomi! vervangen door Avalanche Voor de bestrijding van meeldauw en botrytis wordt de infectiedruk intensief gemonitord. Daarbij wordt voor een vermindering van de infectiedruk er een UV-deken van Aquamar opgehangen en naar de mogelijkheden gekeken om de weerbaarheid te verhogen en vermindering van de luchtvochtigheid door bijvoorbeeld sterkere snoei van het oude blad. Middels Infra Rood meters wordt de gewas en knoptemperatuur op meerdere plekken en hoogtes in het gewas gevolgd en hierbij behorende omgevingstemperatuur. Als assimilatie belichting in rozenteelt wordt vervangen door LED dan levert dit een besparing op van 25 % op elektriciteit. Daarnaast kan de geoogste warmte door koeling in m.n. de zomer de warmtevraag dekken in de winter. Bij inkoop van groene stroom is dit een klimaatneutraal teeltconcept. Dit project wordt medegefinancierd door de gewascoiöperatie roos (€ 45.000,-) en Philips (€ 226.000,-, met name aanpassingen belichting). Vanuit Kas als Energiebron wordt dit voor 100% gefiancierd uit het LNV Proof of Principle budget. Projectnummer: 20081