Zoeken

Twee alternatieven voor de klassieke kas Phalaenopsis, beter bekend als de vlinderorchidee, stelt hoge eisen aan het kasklimaat. De combinatie van een warme opkweekfase en een koelere afkweekfase maakt de teelt relatief energie-intensief. Daarom onderzochten de onderzoekers twee alternatieven voor de traditionele kas: een semi-gesloten kas en een volledig daglichtloos teeltsysteem. Daarbij stond één centrale vraag centraal: kunnen deze systemen het energiegebruik verlagen, zonder in te leveren op plantkwaliteit en productie? Daglichtloze opkweek biedt de meeste kansen De grootste energiewinst werd behaald met het daglichtloze teeltsysteem. Door de kas volledig te isoleren, daalde de warmtevraag fors. Daar staat wel een hogere elektriciteitsvraag tegenover, omdat alle belichting met LED plaatsvindt. Volgens de onderzoekers ontstaat juist perspectief wanneer deze extra elektriciteit duurzaam wordt opgewekt met zonnepanelen. De meest kansrijke oplossing blijkt een combinatie van een daglichtloze opkweek en een reguliere glazen kas voor de afkweek. In dat scenario kan zowel warmte als elektriciteit worden bespaard, terwijl de planten minstens even snel groeien als in de praktijk. Semi-gesloten kas vraagt verdere optimalisatie Ook de semi-gesloten kas liet zien dat warmte kan worden bespaard. Het systeem gebruikt geconditioneerde lucht en een gecontroleerde luchtstroom door het gewas, waardoor efficiënter met warmte kan worden omgegaan. Tijdens de proef bleek echter dat de watergift en potafdroging nog onvoldoende gelijkmatig waren. Daardoor ontstonden verschillen in groei tussen de planten. Voordat dit systeem commercieel toepasbaar is voor de Phalaenopsisteelt, is verdere optimalisatie nodig. Vervolgonderzoek richt zich op plantkwaliteit De resultaten laten zien dat beide teeltsystemen interessante bouwstenen kunnen zijn voor een toekomstbestendige en fossielvrije Phalaenopsisteelt. Tegelijkertijd zijn er nog uitdagingen. Zo vraagt de plantkwaliteit in het daglichtloze systeem verdere verbetering, onder meer om de strekking van bladeren en de beworteling beter te sturen. Met het eindrapport is een belangrijke stap gezet in de zoektocht naar nieuwe teeltsystemen die bijdragen aan een klimaatneutrale glastuinbouw. De komende jaren wordt verder onderzocht hoe deze concepten kunnen worden doorontwikkeld voor toepassing in de praktijk. Financiering en coördinatie Dit project is uitgevoerd door Plant Lighting, in samenwerking met LKP Plants, Certhon en Wageningen University & Research Glastuinbouw. Dit project is gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Het onderzoek is medegefinancierd door de gewascoöperatie Potorchidee. Mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef is begeleid door telers.

Doel en relevantie praktijk Het doel is een duurzame en fossielvrije Phalaenopsisteelt met full-LED belichting en een minimale warmtevraag. Door een daglichtloos teeltsysteem te ontwikkelen met een goede gewasgroei, waarin het warmte-gebruik in de opkweekfase van 64 m3/m2/jaar (reguliere kas) wordt verlaagd: naar 9 tot 18 m3/m2/jaar (afhankelijk van mate van verdamping en regeling vochtafvoer). Hiermee komt een fossielvrije opkweek van Phalaenopsis binnen handbereik. Projectbeschrijving Om tot het meest energiezuinige teeltsysteem te komen, moet de vraag beantwoord worden in hoeverre verdamping kan worden geminimaliseerd, in combinatie met passende regeltechniek. Dat wordt getoetst in twee vrijwel identieke klimaatcellen van ieder 160 m2 in de winter 2025-2026, waarbij in cel 1 (referentie) geteeld wordt volgens de standaard die nu is ontwikkeld en in cel 2 (energiebesparing) met veel minder verdamping. Waarbij de vraag beantwoord wordt hoe het gewas daarop reageert en hoeveel energie daadwerkelijk wordt bespaard. Tijdens deze proef wordt veel nieuwe kennis opgedaan over daglichtloos telen, klimaat gelijkheid, en optimalisatie van ontvochtiging. Deze kennis dit nemen we mee in andere proeven. Financiering en coördinatie Het totaalbudget voor dit onderzoek is € 473.336: met € 47.336,- in cash van de gewascoöperatie; € 10.000 van Signify; € 80.000 in kind van leveranciers en € 336.000 van Kas als Energiebron. Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: 25110

Grote betrokkenheid vanuit de sector De opkomst bestond uit veel bekende, toonaangevende Phalaenopsiskwekers. Volgens Astrid van der Helm, netwerkcoördinator Potorchidee bij Glastuinbouw Nederland, zegt dat veel over de sector: “Phalaenopsistelers zijn enorm betrokken bij hun teelt. Ze zijn continu op zoek naar nieuwe, innovatieve teeltsystemen en manieren om energie te besparen, zonder concessies te doen aan de kwaliteit van het gewas. Dat zie je terug in zo’n middag als deze.” Centrale vraag: kan er een systeemsprong worden gemaakt? Hoofdspreker deze middag was onderzoeker Sander Hogewoning van Plant Lighting, die als projectleider nauw betrokken is bij lopende Phalaenopsis-onderzoeken. Hij startte met de kernvraag: is het mogelijk om een systeemsprong te maken naar een efficiëntere Phalaenopsisteelt? In het onderzoek zijn vier verschillende teeltsystemen met elkaar vergeleken bij Ter Laak, Opti-Flor, LKP en Certhon. De kassen bij Ter Laak en Opti-Flor zijn de praktijkreferentie. LKP heeft een semi-gesloten kas met verticale luchtbeweging uit de teelttafels. En bij Certhon is de teelt volledig daglichtloos. Klimaat, verdamping en energiegebruik onder de loep Tijdens de presentatie ging Sander in op kasuitrusting, gerealiseerde groei, klimaatregeling en het energieverbruik voor zowel elektriciteit als warmte. De berekeningen aan het energiegebruik zijn samen met Wageningen University & Research uitgevoerd. Zowel in de semi-gesloten kas als in de daglichtloze teelt was het gewenste klimaat goed realiseerbaar. Tegelijkertijd kwamen ook hier aandachtspunten naar voren. In de semi-gesloten kas gaven verschillen in luchtbeweging verschillen in potafdroging. Een gelijkmatige afdroging is belangrijk in de Phalaenopsisteelt. Ook in het daglichtloze systeem was daar dus veel aandacht voor en zijn er gedurende de proeven verbeteringen doorgevoerd. Verder waren daar relatief hoge ethyleenwaarden gemeten, maar er was geen zichtbare schade. In beide teeltsystemen gaat het warmtegebruik omlaag en de elektravraag omhoog. Vooral de combinatie daglichtloos met zonnepanelen lijkt interessant om op energie te kunnen besparen. Na de presentaties kregen de deelnemers de gelegenheid om de twee daglichtloze klimaatcellen van elk 150 m² te bezoeken. Daar werd volop gekeken, vergeleken en doorgevraagd. De middag werd afgesloten met een open discussie, waarin praktijkervaringen en onderzoeksinzichten samenkwamen. Sander kijkt terug op een succesvolle middag: “Het was waardevol om de resultaten te kunnen delen en daar direct het gesprek over aan te gaan met telers. Je merkt dat dit thema leeft. Juist die combinatie van onderzoek, praktijkervaring en kritische vragen helpt om stappen te zetten richting efficiëntere teeltsystemen.” Vervolg en eindrapport Het eindrapport van het onderzoek volgt later, waarin alle metingen en resultaten uitgebreid worden gepresenteerd. Het proefbezoek bij Certhon liet nu al zien dat deze onderzoeken waardevolle inzichten opleveren en uitnodigen om verder na te denken over teeltsystemen van de toekomst: energie-efficiënter, beter stuurbaar en met behoud van gewaskwaliteit.

Daglichtloze kas De nieuwe proef wordt onder leiding van Plant Lighting uitgevoerd, in samenwerking met Certhon, Ter Laak Orchios en de gewascommissie Potorchidee. Het onderzoek is een vervolg op het project ‘Nieuwe teeltsystemen voor Phalaenopsis’. Klimaatgelijkheid was in eerste instantie een uitdaging, maar dat lijkt inmiddels grotendeels opgelost te zijn door technische aanpassingen. De planten groeiden goed, met aan het einde van de opkweek een gelijk plantgewicht, iets zwaarder blad en iets minder zware wortels als in de praktijk. Beworteling buiten de pot is nog wel een aandachtspunt. Besparing op warmte De besparing op warmte is groot: in de opkweek 20 m 3 /m 2 aardgasequivalent op jaarbasis tegenover ~60 m 3 /m 2 in de praktijk. Daartegenover staat een fors hoger elektraverbruik. Echter, met zonnepanelen op het dak wordt het energieplaatje erg gunstig voor een daglichtloze opkweek, omdat daarmee buiten de wintermaanden een groot deel van de elektra voor belichting kan worden opgewekt. Warmtevraag door vochtafvoer In een daglichtloos systeem is vochtafvoer de grootste component in warmtevraag. In de nieuwe proef wordt dan ook getest of het mogelijk is om met een lagere verdamping te telen. Hiervoor wordt bij Certhon, in twee klimaatcellen van ieder netto 110 m 2 tegelijkertijd, een volledige opkweek van 28 weken uitgevoerd tegenover een kas-referentie bij Ter Laak Orchios. In de ene cel wordt gestuurd op een veel lagere verdamping dan in de andere cel, vanuit de vraag hoe het gewas hierop reageert. Als de verdamping inderdaad fors gereduceerd kan worden, biedt dit mogelijkheid om nog verder te besparen op de warmtevraag. Dit geldt voor zowel een daglichtloos teeltsysteem als in de reguliere kasteelt. Financiering en coördinatie Het vervolgonderzoek wordt uitgevoerd onder leiding van Plant Lighting en wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland en mede mogelijk gemaakt door KijK. Het onderzoek wordt uitgevoerd in samenwerking met Certhon en Ter Laak Orchios. De proef wordt begeleid door telers vanuit de vanuit de gewascoöperatie Potorchidee.

Bij Plant Lighting in Bunnik loopt onderzoek naar effecten van lichtspectrum en temperatuurverloop op de groei van Phalaenopsis in een daglichtloze opkweek. De opwarming door de lampen kan in een daglichtloos systeem beter worden benut door overdag de temperatuur verder te laten oplopen en ’s nachts juist te laten dalen. In twee klimaatcellen wordt onderzocht hoe het gewas reageert op dit temperatuursverloop, vergeleken met de gebruikelijke vlakkere dag- en nachttemperaturen. Binnen deze klimaatcellen staan acht verschillende klimaatcabines. Daarin wordt onderzocht welk lichtspectrum een orchidee nodig heeft in een volledig daglichtloze teelt. Op 11 november staan de planten er ruim 21 weken en is er gelegenheid om de proef te bezoeken. Programma 12.45 uur Inloop 13.00 uur Opening door Astrid van der Helm (Glastuinbouw Nederland) 13.05 uur Toelichting op de proefopzet, met aansluitend proefbezoek en nabespreking door Alex Boonman (Plant Lighting) 14.30 uur Afsluiting Aanmelden Deze bijeenkomst is alleen te bezoeken door Phalaenopsis telers. Meld je aan via het aanmeldformulier . Aanmelden is verplicht en kan tot maandag 10 november, 12.00 uur. Er is ruimte voor maximaal 15 personen. Bij meer aanmeldingen wordt de groep opgesplitst. Beeldmateriaal & geluidsopnamen De organisatie kan beeldmateriaal maken ter promotie van deze bijeenkomst. Heb je hier bezwaar tegen? Laat dat vooraf weten via info@glastuinbouwnederland.nl . Bezoekers mogen zelf geen video- of geluidsopnamen maken. Meer informatie Neem voor meer informatie contact op met Astrid van der Helm, mobiel 06 226 097 41, e-mail avanderhelm@glastuinbouwnederland.nl . Plant Lighting: Doordraai 1, 3981 PE Bunnik

De warmtevraag kan sterk gereduceerd worden door te telen in een klimaatcel. De isolatie van een klimaatcel is veel beter dan in een kas. Overdag warmen de LED-lampen dan de klimaatcel voldoende op, maar ’s nachts moet nog wel bijverwarmd worden doordat met name door vochtafvoer energie verloren gaat. Dit teeltconcept wordt nu door telers en onderzoekers van Plant Lighting, WUR en Certhon getoetst bij Certhon. Tegelijkertijd onderzoekt Plant Lighting hoe de daglichtloze teelt kan worden geoptimaliseerd. De opwarming door de lampen kan beter worden benut door overdag de temperatuur verder op te laten lopen en ’s nachts de temperatuur verder weg te laten zakken. In twee klimaatcellen wordt onderzocht hoe het gewas daarop reageert ten opzichte van de gebruikelijke vlakkere temperatuur over het etmaal. Binnen die twee klimaatcellen staan acht verschillende klimaatcabines. Daarin wordt onderzocht welk lichtspectrum een orchidee nodig heeft in een volledig daglichtloze teelt. Als praktijkreferentie worden planten uit dezelfde partij stek opgekweekt in een kas van Ter Laak Orchios. In de klimaatcel met het grotere temperatuurverschil is het maximum overdag 33°C en het minimum ’s nachts 26°C. Bij de controle is dat overdag 30°C en ’s nachts 28°C. Daarbij is de vraag wat de effecten zijn op groei, ontwikkeling, maar ook op de ongewenste vorming van voortakken die bij een te lage temperatuur kunnen ontstaan. Ook de effecten van het lichtspectrum kunnen anders zijn in een daglichtloze teelt dan in een kas. Een eerste indruk van de begeleidingscommissie is dat het volledig ontbreken van verrood licht behoorlijke roodverkleuring van het blad geeft bij een aantal cultivars. De effecten op groei moeten nog blijken uit de metingen. Financiering en coördinatie Project ‘Phalaenopsis fossielvrij in de warme opkweekfase II’ wordt uitgevoerd door Plant Lighting, en gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK) en de Gewascoöperatie Potorchidee. De proef wordt begeleid door telers. Fotobijschrift Binnen die twee klimaatcellen staan acht verschillende klimaatcabines. Daarin wordt onderzocht welk lichtspectrum een orchidee nodig heeft in een volledig daglichtloze teelt.

CO₂ wordt steeds schaarser én duurder. De ketel ’s zomers aanzetten om CO₂ te doseren is niet meer van deze tijd en bovendien erg kostbaar. Hoe kun je als kweker met een beperkte hoeveelheid CO₂ toch optimale gewasgroei realiseren? Phalaenopsis is een CAM-plant en daarbij gelden andere regels dan voor de meeste andere tuinbouwgewassen. De opname van CO2 door dit gewas is relatief laag en daarom heeft vooral de ventilatievoud veel invloed op het rendement. Plant Lighting en Glastuinbouw Nederland organiseren in opdracht van Kas als Energiebron een middag speciaal voor telers en teeltspecialisten over CO₂-doseren bij Phalaenopsis. Er is volop ruimte voor vragen, discussie én praktijkgerichte tips. Programma 13.00 uur Ontvangst 13.15 uur Opening door Astrid van der Helm (Glastuinbouw Nederland) 13.20 uur Plantenfysiologie: CO2-benutting Phalaenopsis door Sander Hogewoning (Plant Lighting) 14.20 uur Rendement CO2-doseren door Laurens van Oostrom (Plant Lighting) 14.50 uur Pauze 15.05 uur Regeling CO2-dosering door René Beerkens en Paul de Koning (Hoogendoorn) 15.40 uur Discussie en vragen 16.00 uur Afsluiting Aanmelden Meld je uiterlijk dinsdag 16 september 12.00 uur aan via het aanmeldformulier . Deze bijeenkomst is alleen toegankelijk voor telers/teeltspecialisten. Beeldmateriaal en geluidsopnamen De organisatie kan beeldmateriaal maken ter promotie van deze bijeenkomst. Heb je hier bezwaar tegen? Laat dat vooraf weten via info@kasalsenergiebron.nl . Bezoekers mogen zelf geen video- of geluidsopnamen maken. Meer informatie Neem voor meer informatie contact op met Astrid van der Helm, mobiel 06 226 097 41, e-mail avanderhelm@glastuinbouwnederland.nl . Opti-flor: Orberlaan 43, Monster

Gevolgen lagere lichtsom Met een lagere intensiteit belichting wordt opkweek op meerdere teeltlagen in de kas of zelfs een volledig daglichtloos teeltsysteem namelijk eerder rendabel. Echter, een lagere lichtsom in de opkweek moet dan niet ten koste gaan van de plantkwaliteit. De hypothese vooraf is dat minder belichten in de opkweekfase vooral ten koste gaat van wortelgewicht, wat niet tot minder bloemtakken of bloemen hoeft te leiden wanneer er in de daaropvolgende koel- en afkweekfase wel voldoende licht is. Teeltproef Plant Lighting heeft dit in een proefkas samen met Delphy Improvement Centre onderzocht. De proef was een volledige teelt van week 42 (start opkweek) 2023 t/m week 36 2024 (einde teelt) met vier rassen. Tijdens de opkweekfase is de kas in tweeën gesplitst met aan beide kanten een dimbare LED-installatie gescheiden door een rolscherm. Er is gestuurd op een lichtsom van 4.0 (laag licht) en 5.8 (hoog licht) mol/m2 /dag. Na 16 weken is een gedeelte van de planten gewisseld tussen laag en hoog licht en is groei en ontwikkeling gemeten. Na 27 weken is nogmaals gemeten en is het rolscherm opgetrokken. Vervolgens zijn alle planten gekoeld en afgekweekt bij een gelijke lichtsom van 7.5 mol/m2 /dag om de gevolgen van de lichtsom tijdens de opkweek op het aantal bloemtakken en de plantkwaliteit te onderzoeken. Resultaten na 16 weken Na 16 weken opkweek was er geen verschil in scheutgewicht, maar wel 19% meer wortelgewicht bij de hoog licht. Na 27 weken opkweek was bij de hoog lichtbehandeling wel iets meer scheutgewicht (+9%) en maar liefst 34% meer wortelgewicht. Het effect van de lichtbehandelingen op de bladafsplitsing was klein: geen verschil na 16 weken en gemiddeld +3.3 en + 3.5 blad voor respectievelijk laag en hoog licht na 27 weken. Hoog en laag licht Hoog licht gaf ook een iets compactere bladvorm en meer wortels buiten de pot. Dat laatste is onwenselijk. Belangrijker is de vraag wat de gevolgen daarvan zijn op de plantkwaliteit aan het einde van de teelt. Uit de bloemtaktellingen komt naar voren dat er iets minder 1-takkers zijn bij planten opgekweekt onder hoog licht (2% 1-takker) dan onder laag licht (4% 1-takker). Twee of meer bloemtakken zijn wenselijk. Opkweek onder hoog licht resulteert ook in een forsere en zwaardere plant aan het eind van de teelt. De bloemtakken zijn zwaarder (+16%), langer (+2.8 cm) en hebben iets meer bloemen en knoppen (+1.3 knop) en zijtakken. De behandelingen waarbij na 16 weken opkweek is gewisseld tussen hoog en laag licht zitten daar in grote lijnen tussenin, waarbij van laag naar hoog licht net iets beter presteert dan andersom. Economische afweging Of de voordelen van hoog licht in de opkweek voor de eindkwaliteit opwegen tegen de extra kosten voor belichting is een economische afweging. In de winter bij 1 mol/m2 /dag aan daglicht in de kas moet voor de hogere lichtsom 60% meer belicht worden. Als alternatief kan minder belichting tijdens de eerste 16 van de opkweekfase een goede middenweg bieden. Financiering Dit project is uitgevoerd door Plant Lighting B.V. i.s.m. Delphy IC en gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Het onderzoek is mede mogelijk gemaakt door bijdragen vanuit de gewascoöperatie Potorchidee, Signify en Sendot.. De proef is gevolgd en begeleid door telers.

Doel Dit project beoogt een duurzame en op termijn fossielvrije Phalaenopsisteelt met een laag energiegebruik voor belichting en een minimale warmtevraag. Er zijn recente en lopende onderzoeken die toewerken naar de realisatie hiervan. Dit voorstel past binnen het stappenplan om dit te bereiken. Projectbeschrijving Phalaenopsis is een grote en energie-intensieve teelt. Er is nog altijd een hoge warmtevraag, vooral in de 28 weken durende warme opkweekfase bij 29˚C. Een zeer kansrijk initiatief is het onderzoek naar nieuwe teeltsystemen (Plant Lighting i.s.m. WUR, Certhon, LKP-Plants en telers). Uit modelberekeningen is naar voren gekomen dat een daglichtloze opkweek met gebruik van zonne-energie de warmtevraag kan reduceren. In Bleiswijk is getoetst of opkweek bij een lagere lichtsom mogelijk is zonder kwaliteitsverlies, en dus energiezuiniger en eerder rendabel. Bovendien biedt het kansen om bij lagere nachttemperatuur te kunnen telen zonder dat voortakken (voortijdige bloei) ontstaan. Met een lagere nachttemperatuur kan zowel in reguliere kassen als in een daglichtloos systeem fors op warmte bespaard worden. Mogelijk is het ontstaan van voortakken niet alleen temperatuurgevoelig, maar ook spectrum-gevoelig. Daarom is onderzoek naar de interactie tussen effecten van lichtspectrum en nachttemperatuur ook belangrijk. In dit project worden in twee klimaatcellen bij Plant Lighting twee opvolgende teelten van ieder 28 weken gedaan om verschillende vragen te beantwoorden. Dit project wordt gefinancierd door het ministerie van LVVN. Projectnummer: 24028

Vier teeltlocaties In week 40 wordt op 4 locaties tegelijk gestart met een 46 weken durende teelt van opkweek tot bloei. Eén van de nieuwe teeltsystemen is bij LKP Plants. Het is een semi-gesloten kas gezamenlijk ontwikkeld met van der Hoeven met o.a. koeling via een padwall, een water-recirculatiesysteem en eb/vloed teelt-tafels met gecontroleerde verticale luchtbeweging ontwikkeld in samenwerking met Logiqs. De lucht die in de teelttafels geblazen wordt, wordt geconditioneerd in een klimaatkamer. De verwachting is dat dit een veel gelijkmatiger klimaat geeft, waardoor scherper gestuurd kan worden op de grenzen van het klimaat. Telen bij een hogere luchtvochtigheid bespaart veel energie en geeft in principe meer groei. Door ongelijkheid in het klimaat worden in reguliere kassen veilige grenzen aangehouden. Hierin verwachten we een grote verbetering. De tweede locatie gaat nog een stap verder. Bij Certhon wordt in een daglichtloze cel geteeld. De eerste planten zijn deze week al geplant als eerste test, zodat in week 40 eventuele kinderziektes eruit zijn. In de meeste teelten is een daglichtloze teelt moeilijk rond te rekenen. Maar omdat Phalaenopsis in de opkweek veel warmte vraagt en juist weinig licht, biedt dit systeem kansen om de energievraag te minimaliseren. Dat zou een grote systeemsprong zijn. Tegelijkertijd worden planten uit dezelfde partij bij twee gerenommeerde praktijkbedrijven gevolgd. Dit als referentie voor de resultaten in de semigesloten en daglichtloze teelten. Energiebesparing Plant Lighting begeleidt de proeven. Een voorwaarde om van start te gaan was dat de nieuwe teeltsystemen wel fors bijdragen aan energiebesparing. Daarom is WUR-Glastuinbouw gevraagd om met modelmatige berekeningen het energiegebruik in beeld te brengen. Vorige week zijn de resultaten gepresenteerd. Er blijkt vooral in de opkweekfase een forse besparing mogelijk. Op basis daarvan is besloten om de teeltproef te gaan uitvoeren. Daaruit moet duidelijk worden wat de daadwerkelijke effecten van de teelt in een semigesloten en in een daglichtloze teelt op groei en energiegebruik zijn. Dit onderzoek wordt gefinancierd door Kas als Energiebron en de gewascoöperatie potorchidee. De uitvoering is door Plant Lighting i.s.m. WUR, LKP Plants, Certhon, Opti-flor en Ter Laak Orchids i.s.m. Orchios. De proef wordt intensief begeleid door telers vanuit de landelijke commissie potorchidee.