Zoeken

Toen Marjolijn ruim vier jaar geleden aan de slag ging bij LVVN, kende ze Kas als Energiebron eigenlijk alleen van naam. Na een loopbaan bij het ministerie van Economische Zaken, waar innovatie, energietransitie en regionale ontwikkeling centraal stonden, wilde ze nog één keer een nieuwe uitdaging aangaan voordat ze met pensioen zou gaan. Die vond ze in de energietransitie binnen de landbouw. “Ik wist al veel van energietransitie en kende de landbouwdossiers, maar Kas als Energiebron was nieuw voor mij. Al snel ontdekte ik hoe bijzonder dit programma eigenlijk is.” De kracht van samenwerken Binnen de landbouw speelt de glastuinbouw een belangrijke rol als het gaat om energie. Juist daarom kwam Marjolijn al snel intensief in aanraking met Kas als Energiebron. “Wat mij vanaf het begin aansprak, is de samenwerking tussen het ministerie, Glastuinbouw Nederland, ondernemers en onderzoeksinstellingen. Dat is precies de gouden driehoek waar we het vroeger bij Economische Zaken altijd over hadden: overheid, onderzoek en ondernemers die samen optrekken. Bij Kas als Energiebron zie je dat echt in de praktijk.” Volgens haar is juist die samenwerking de kracht van het programma. Iedereen brengt zijn eigen kennis en ervaring mee, waardoor onderzoek beter aansluit op de praktijk én sneller zijn weg vindt naar ondernemers. Onderzoek als startpunt Een belangrijk onderdeel van haar werk was het beoordelen van onderzoeksvoorstellen. Meerdere keren per jaar werden nieuwe ideeën besproken door Glastuinbouw Nederland, onderzoekers, ondernemers en LVVN. “De technische kennis ligt vooral bij de specialisten uit de sector. Mijn rol was juist om ook naar het grotere plaatje te kijken. Welke ontwikkelingen zijn op de lange termijn belangrijk? Welke innovaties kunnen straks echt verschil maken?” Dat leidde soms tot interessante discussies. “Ondernemers kijken logischerwijs vaak naar oplossingen die morgen toepasbaar zijn. Vanuit de overheid mogen wij juist ook investeren in onderzoek waarvan de uitkomst nog onzeker is. Juist daar ligt onze rol. Zonder dat soort onderzoeken ontstaan de innovaties van de toekomst niet.” Een unieke manier van werken Volgens Marjolijn is de manier waarop Kas als Energiebron is georganiseerd uniek. “Er zijn natuurlijk veel subsidies voor energietransitie, maar nergens zie je zo'n hechte samenwerking die volledig is gericht op één sector. Overheid en sector hebben zelfs een convenant gesloten waarin de doelen voor 2030 op het gebied van energiebesparing zijn vastgelegd. En waarin ook is afgesproken welke instrumenten en hoeveel financiering door de partijen hiervoor worden ingezet. Zo kent Kas als Energiebron niet alleen een subsidie voor onderzoek, maar ook voor investeringen van telers, bijvoorbeeld voor nieuwe kassystemen, ledbelichting of warmte-infrastructuur. Ook is er een groot project rondom kennisoverdracht om de opgedane kennis beter te laten landen in de praktijk.” Marjolijn vertelt hoe ze het afgelopen jaar met LVVN, Glastuinbouw Nederland, Wageningen University & Research en de private onderzoeksinstellingen hard gewerkt hebben aan een officiële subsidieregeling voor het onderzoeksdeel van Kas als Energiebron. “Dat was best een taai proces, maar met de inbreng van alle relevante partijen hebben we hier uiteindelijk een goede regeling voor kunnen maken en dat is echt uniek. En wat heel belangrijk was: we hebben de inhoudelijke inbreng van de ondernemersgroep van Glastuinbouw Nederland in deze subsidieregeling kunnen behouden.” Tegelijkertijd is er altijd ruimte voor nieuwe ideeën. “We proberen bewust ook nieuwe partijen en startups aan te laten haken. Anders blijf je gemakkelijk in dezelfde denkrichting denken. Juist frisse ideeën kunnen uiteindelijk voor de grootste doorbraken zorgen.” Grote stappen gezet Als ze terugkijkt op de afgelopen jaren ziet Marjolijn een sector die al enorme stappen heeft gezet. “Toen ik begon, was ik onder de indruk van hoeveel er al bereikt was. Zeker tijdens de energiecrisis werd duidelijk hoe belangrijk energiebesparing is. Sindsdien zijn ondernemers nog bewuster gaan kijken naar hun energiegebruik.” Volgens haar zit de grootste verandering niet alleen in nieuwe technieken, maar ook in een andere manier van telen. “Het Nieuwe Telen vind ik misschien wel de mooiste ontwikkeling. Ondernemers kijken veel meer naar de plant en het totale systeem. Niet automatisch de kas warmer stoken, maar nadenken: kan het ook anders? Dat vraagt lef, maar levert uiteindelijk veel op.” Ook de overstap naar ledbelichting noemt ze een belangrijke mijlpaal. “Die ontwikkeling is ontzettend snel gegaan. Dat levert enorme energiebesparingen op en laat zien hoe snel de sector kan schakelen als de noodzaak er is.” Vertrouwen in de toekomst Hoewel de route naar een klimaatneutrale glastuinbouw uitdagend blijft, kijkt Marjolijn met vertrouwen vooruit. “Of we alle doelen precies halen, weet niemand. Maar ik zie wel een sector die wil veranderen en die bereid is daarin te investeren. Dat geeft vertrouwen. We moeten blijven kijken naar het totale energiesysteem. Niet alleen losse technieken toepassen, maar onderzoeken hoe alles samenwerkt. Juist daar liggen volgens mij de grootste kansen.” Ze noemt onder andere gesloten teeltsystemen en innovatieve toepassingen van zonne-energie als ontwikkelingen die veel potentie hebben. Na vier jaar neemt Marjolijn afscheid van haar rol bij LVVN. Haar betrokkenheid bij Kas als Energiebron was relatief kort, maar de indruk die het programma op haar maakte is blijvend. “Ik gun de sector dat ze nieuwsgierig blijft, blijft samenwerken en nieuwe ontwikkelingen durft te omarmen. Want juist zo komen we stap voor stap dichter bij een klimaatneutrale glastuinbouw.”

In dit magazine blikken we terug op wat is bereikt met elkaar dankzij onderzoeken, een schat aan gedeelde kennis én concrete resultaten in de praktijk. Je krijgt praktische tips van onze experts op het gebied van Het Nieuwe Telen. Ook lees je columns van experts, interviews met telers en beleidsmakers en geleerde lessen. Er is al veel bereikt — maar we zijn er nog niet. Er ligt nog volop potentie. Dat is de rode draad die je terugziet in het eindresultaat. We wensen iedereen veel leesplezier.

Ze gaan onder ander in op de vraag hoeveel energie de glastuinbouw nog steeds laat liggen. Op welke punten wordt nog te veel energie verspild en hoe kan dat slimmer? Lees het hele interview hier .

Het Nieuwe Telen De meest recente kennis en inzichten over Het Nieuwe Telen zijn ook verwerkt in de content. Belangrijke onderwerpen zoals vochtbeheersing, schermen en kasmaterialen hebben eigen pagina's gekregen. Checklist Klimaatneutraal Op de site is nu ook een uitgebreide checklist te vinden waarmee teeltbedrijven de energieverduurzaming van het bedrijf stap voor stap aan kunnen pakken. Van een goede voorbereiding, tot praktische tips en concrete stappen. Deze checklist helpt iedereen op weg. Nieuwsbrief Tegelijk met de nieuwe website heeft de tweewekelijkse nieuwsbrief van Kas als Energiebron een nieuwe frisse uitstraling gekregen. Ontvang je deze nieuwsbrief nog niet? Meld je hier aan.

De glastuinbouw heeft de ambitie om in 2040 op economisch rendabele wijze klimaatneutraal te zijn. WSER heeft hiervoor vier scenario’s uitgewerkt vanuit verschillen in maatschappelijk draagvlak en verschillen in marktwaardering. De studie is uitgevoerd in de context van het Convenant Energietransitie Glastuinbouw 2022-2030 . Dat geeft vier beelden van de glastuinbouw in areaal, energieverbruik, energievoorziening en economisch perspectief. Warmtevraag daalt, elektriciteitsvraag verschilt per scenario Alle scenario’s bevestigen dat energie besparen heel belangrijk is om klimaatneutraal te worden. Het energieverbruik gaat echter niet naar nul, dus CO2-vrije bronnen en bijbehorende infrastructuur zijn noodzakelijk. Het convenants uitgangspunt klimaatneutraal én economisch rendabel maakt de meeste kans in het scenario 'waarde' met hoog maatschappelijk draagvlak, hoge marktwaardering en een beperkte daling (5%) van het areaal. In het scenario ‘Kosten’ met een beperkt maatschappelijk draagvlak, een lagere marktwaardering en fors minder areaal, is die kans veel kleiner. Inzet van sector en overheid is daarom gericht op maatschappelijk draagvlak, hoge kwaliteitsproducten, energiebesparing én verduurzaming van het energieverbruik, dus gericht op het scenario ‘Waarde’. WSER geeft voorts nog aan dat de acties uit het convenant en het Programma Kas als Energiebron ‘no regret’ zijn voor elk van de vier scenario’s. Hier leest u het bericht van WSER en het volledige rapport .

Energieprojecten en -proeven Frank Kempkes gaf tastbare voorbeelden hoe kwekers zelf aan de slag kunnen met een inkijkje in de diverse energieprojecten en -proeven die op dit moment lopen. De bijeenkomst was bij de Wageningen Universiteit & Research in Bleiswijk. Voorbeelden die deelnemers kregen te zien was KAS 2030, Low-e glas, CO2 projecten en diverse projecten waarbij je actief kan ontvochtigen. Na deze rondleiding vervolgde het programma bij Delphy Improvement Center, Dion Duijvestijn en Sergio Harinck van Vertify gaven een presentatie over het screeningsonderzoek dat heeft plaatsgevonden naar de Opogona (bananenboorder). Tijdens dit screeningsonderzoek is gekeken naar meerdere bestrijdingsmiddelen, natuurlijke vijanden en mechanische bestrijdingstechnieken. Doel was het aantonen van de effectiviteit van deze bestrijdingsstrategieën. Er zijn een aantal zeer interessante resultaten uit dit onderzoek gekomen die het verder onderzoeken in een meer praktijk situatie meer dan waard zijn. Hierna stond Guus Meis themaspecialist water bij Glastuinbouw Nederland op het programma met een presentatie over Kader Richtlijn Water en wat de mogelijke gevolgen hier van kunnen zijn in 2027. En als afsluiter gaf Wilma Windhorst van Agropoli een korte Masterclass weerbaar telen.

Bekijk de uitzending van RTV Rijnmond via deze link . Het fragment begint vanaf 6:30 minuut. Als uit de proeven van het IDC blijkt dat er succesvol CO2 uit buitenlucht is af te vangen, CO2 die voldoende zuiver en ook nog betaalbaar is, dan zullen glastuinders die techniek snel omarmen. Die verwachting sprak Medema uit in ‘Rijnmond Vandaag’. Volgens hem is er inmiddels een aantal telers die een pilot willen doen met de afvangtechniek en er graag mee aan de slag willen. “We hopen dat het IDC-onderzoek als een vliegwiel zal werken en ervoor zal zorgen dat deze techniek snel in de praktijk komt.” Direct-air-capture Het tv-programma liet zien hoe zogeheten direct-air-capture apparaten buitenlucht aanzuigen en de CO2 daaruit afvangen voor gebruik in de kas. Daarbij wordt gemeten hoe de samenstelling van de afgevangen CO2 is. Dit bestaat bij de eerste metingen volgens WUR-onderzoeker Alexander Boedijn namelijk voor 80% uit CO2, de rest is met name stikstof, zuurstof en vocht. Ook temperatuur en druk worden gemeten, evenals het energieverbruik van de apparaten.

Het absolute gebruik van duurzame energie nam iets af, maar steeg wel in aandeel van het totale verbruik van 12% naar 15%. De energie-efficiëntie index is verbeterd van 44% naar 31% t.o.v. 1990. Zie hier ook het bericht van WEcR. Downloads: Energiemonitor Infographic 2022 een uitzonderlijk jaar In de tweede helft van 2021 waren de energieprijzen al zeer fors gestegen. Teeltplannen en bedrijfsinrichting lagen echter al vast, waardoor de impact op het energiegebruik beperkt bleef. In 2022 stegen de energieprijzen verder door. Zonder fors ingrijpen op het energieverbruik zouden de bedrijven de energiekosten niet kunnen terugverdienen met de opbrengsten. De bedrijven hebben in 2022 ingrijpende keuzes gemaakt, ‘selectief energiegebruik’ aldus WEcR. Enerzijds met verdergaande energiebesparing door meer te schermen, led-belichting e.d. maatregelen met behoud van productie. Anderzijds ook met maatregelen die wel impact hebben gehad op de productie, zoals extensivering van de teelt, wijzigen van teelt- en afzetplanning, omschakelen naar een ander gewas of een tijdelijke teeltstop. Invloedsfactoren CO 2 -emissie In de energiemonitor worden de emissie-verhogende en emissie-verlagende factoren die achter de daling van de CO 2 -emissie van per saldo 1,7 Mton in 2022 zitten op een rij gezet ten opzichte van 2021. De combinatie van gestegen areaal, afgenomen elektriciteitsinkoop en lagere inzet van duurzame energie en restwarmte hadden een verhogende invloed. Een relatief warmer jaar, minder elektriciteitsverkoop en een lager energiegebruik per m 2 verlaagden de CO 2 -emissie. Veruit het grootste effect kwam uit het lagere energiegebruik per m 2 (-1,75 Mton). Dit is een saldo van de processen intensivering, extensivering en energiebesparing. Deze processen zijn niet afzonderlijk vast te stellen (‘achter de meter’), hoewel in dit uitzonderlijke jaar de factor intensivering waarschijnlijk heel beperkt is geweest. WEcR is gevraagd om een nadere analyse te maken van het lagere energiegebruik per m 2 . CO 2 -emissieplafond In het Convenant CO 2 -emissieruimte binnen het CO 2 -sectorsysteem glastuinbouw voor de periode 2021-2024 is afgesproken dat de CO 2 -emissie lineair afneemt van 6,0 naar 5,4 Mton, met voor 2022 een plafond van 5,8 Mton. Hoewel de formele CO 2 -registratie over 2022 door RVO nog loopt, zal zeer waarschijnlijk dit plafond in 2022 niet overschreden worden. Over de jaren daarna is nog niets te zeggen. De nog steeds hoge energieprijzen en de belangstelling voor de diverse subsidieregelingen en cursussen rond besparing en fossielvrije teelt ondersteunen een verder dempend effect op het energiegebruik. In hoeverre de extensiveringsmaatregelen worden doorgezet, is nog niet duidelijk en mede afhankelijk van marktontwikkelingen voor de producten. Volle kracht vooruit met Convenant Energietransitie en Kas als Energiebron Verdere inzet op duurzame energie, energiebesparing en energie-infrastructuur is belangrijk. De glastuinbouwsector staat nog voor een grote opgave om te verduurzamen. Recent is daarover tussen de glastuinbouwsector, greenports en de rijksoverheid het Convenant Energietransitie glastuinbouw 2022-2030 getekend. Daarin is een indicatief restemissiedoel voor 2030 afgesproken van 4,3 Mton CO 2 -equivalenten. Dit is echter inclusief methaanslip, terwijl de hierboven genoemde cijfers excl. zijn. In 2030 is methaanslip ca. 0,8-0,9 Mton CO 2 -eq. Er ligt dus nog een forse opgaven naar ca. 3,5 Mton CO 2 in 2030, die haalbaar is als alle convenantspartijen de afgesproken inzet tijdig leveren in een goede mix van stimuleren, normeren en beprijzen en het beschikbaar maken van voldoende opties en energie-infrastructuur. De kennisontwikkeling en –uitwisseling vanuit het programma Kas als Energiebron is daarbij een onmisbare schakel.

Optimaal benutten van licht en warmte Dat begint met het optimaal benutten van natuurlijke bronnen zoals licht en warmte. De teeltstrategie die hiernaar leidt, is gericht op minimaal te ventileren en maximaal te isoleren. Allereerst komt aan de orde dat minimaal, maar vooral tweezijdig ventileren, en 100% gesloten schermdoek(en) gunstig zijn voor een homogeen kasklimaat (bijeenkomst 2). Dat resulteert in gezondere planten met een betere productkwaliteit. Plantgezondheid op drie niveaus Ook de assimilatenbalans is met beperkter ventileren beter in evenwicht te houden, op drie niveaus (bijeenkomst 3), en wordt op een hoger niveau gezet. De balans op etmaalbasis, te monitoren met de RTR (Ratio Temperature to Radiation oftewel Temperatuur/Licht verhouding) is beter stuurbaar en verstoring door de (hoge) buitentemperatuur komt dan minder frequent voor. Het beginnen met planmatig de plantbelasting jaarrond op een ‘lager niveau’ te plannen, vormt het startpunt voor een optimale benutting van het gratis licht en warmte van de zon. Doordat licht, CO2 en RV (open huidmondjes) elkaar versterken. Huidmondjes als centrale regelneef De waterbalans vaart ook wel bij minder ventileren. De achtergronden van sturing van de huidmondjes (bijeenkomst 4), door te ventileren op vocht, kunnen meteen in de dagelijkse praktijk worden toegepast. De stralingsverdamping (fluitketelverdamping) versus convectieverdamping (natte bol verdamping) heeft geen geheimen meer voor de deelnemers. Met de focus op open huidmondjes kan de CO2 maximaal worden opgenomen in het blad, is de waterbalans in evenwicht en is de afvoer van energie door verdamping optimaal. Wetmatigheden gaan autonoom elkaar versterken Genoeg bagage om de zomer(vakantie) mee door te komen. In het najaar verschuift de aandacht naar schermen, uitstraling (bijeenkomst 5) en vocht beheersen (bijeenkomst 6 en 7). Om vervolgens de monitoring van de balansen op het eigen bedrijf kritisch onder de loep te nemen en de samenhang hiervan te doorgronden (bijeenkomst 8 en 9). Genoeg om naar uit te kijken en te verwonderen hoe de wetmatigheden van de plantbalansen en kasbalansen elkaar kunnen versterken en autonoom voor je gaan werken, zodat alle puzzelstukjes in elkaar gaan vallen richting een duurzame, circulaire teelt. En daarmee is eind dit jaar de cirkel voor de cursisten rond. Telers en teeltmedewerkers die hier meer over willen weten, kunnen zich hier opgeven voor een volgende introductiecursus. Raadpleeg ook de website van Kas als Energiebron . Aanmelden voor de tweewekelijkse nieuwsbrief kan via de link onderaan de homepage.

Grip op meer licht Doel van dit project is het onderzoeken en demonstreren van een nieuw systeem (lamellen in de kas) om meer licht in de kas toe te laten met een hoog diffuus gehalte (hortiscatter). Hiermee kan tot 10% aan energie bespaard worden. Licht is nog altijd de belangrijkste productiefactor. Toch zijn er vaak situaties waarin wordt gekozen een deel van het licht weg te schermen ter voorkoming van lichtschade voor het gewas door direct licht bij met name de grote wisseling in licht in voor- en najaar. Gevolg hiervan is dat juist in deze perioden om aan de juiste lichtsom te komen er nog belicht wordt terwijl later op de dag licht wordt weg geschermd. Door maatregelen te nemen die het directe licht gegarandeerd omzetten in een zeer diffuus licht, loopt het gewas minder gevaar, is er een meerproductie, kunnen de schadegrenzen worden herzien, hoeft er minder zonlicht weg geschermd te worden en kan de belichting minder worden ingezet. Een grote vraag is (ook bij roos en phalaenopsis), hoeveel meer licht men toe kan laten als de Hortiscatter 90% is. Dit kan bereikt worden door toepassing van “lamellen” in de kas dus niet direct in het kasdek met beperkt lichtverlies (tot ca. 1%). Dit terwijl het huidige hoog diffuus glas 50% hortiscatter geeft met ca. 7% lichtverlies. De nieuwe oplossing zou dan tot 5 tot 6% productiewinst kunnen opleveren met 2 tot 3% energiebesparing en mogelijk teeltvoordelen door de 90% hortiscatter. Door het hoog diffuse licht kan er ook meer licht toegelaten worden in bijv. phalaenopsis waardoor er 10% minder belicht hoeft te worden. Het voorstel komt in oktober of december terug in de Programmaraad om fase 1 te evalueren en te besluiten over een eventueel vervolg. Verdamping van fundamenteel tot toegepast Het reduceren van de energie-input, met behoud van groei en gewas/productkwaliteit door sturing en nauwkeurige controle van de verdamping bij toepassing van systemen zoals actieve ventilatie, hoog-isolerende schermsystemen voor zowel belichte (LED) als onbelichte teelten. Dat is de doelstelling van dit onderzoek. Het afgelopen jaar is er in de praktijk, mede vanwege de hoge energieprijzen, al een stap gezet richting lager energieverbruik zowel in de belichte als in de onbelichte-teelt. In de praktijk en in proeven is gebleken dat energiezuinig telen problemen kan geven die waarschijnlijk gerelateerd zijn aan onvoldoende gewasverdamping (‘activiteit’). Immers, verdamping is een energie-gedreven proces, en minder netto energietoevoer verlaagt de verdamping met mogelijk negatieve gevolgen. Vochtbeheersing en gewasverdamping zijn hiermee een grotere uitdaging geworden. In het white paper ‘Kennisontwikkeling over verdamping van kasgewassen’ hebben de kennisinstellingen (Plant Lighting, Delphy Improvement Centre en WUR-glastuinbouw) gezamenlijk beschreven welke stappen nodig zijn om meer inzicht te krijgen in verdamping. De Programmaraad heeft ingestemd met het advies van de onderzoekcoördinator Energie om een go/no go op te nemen op 31 december 2023. Wel is akkoord gegeven op uitvoering van WP 1 en 2. Het voorstel komt terug in de Programmaraad om een oordeel te geven over WP3 en verder.