Zoeken

Praktijkonderzoek Acht maanden lang zijn vier inhoudelijk verschillende kasafdelingen, gevuld met de rassen Macxize en Showvine, intensief gevolgd en beoordeeld op onder andere energieverbruik, klimaatgelijkheid, gewasactiviteit, nutriëntenopname en teelttechnische prestaties. Het gezamenlijke doel was helder: het ontwikkelen van een methode en bijbehorende randvoorwaarden om wankleurigheid in de grove tomatenteelt te verminderen. Open kas dag Tijdens de openkasronde konden telers het gewas met eigen ogen beoordelen en de verschillen tussen de afdelingen direct vergelijken. Na een centrale introductie werden de deelnemers verdeeld in vier groepen. Roulerend langs de afdelingen gingen zij inhoudelijk in gesprek met onderzoeker Daan van den Bergh, teler Ary de Jong, René Zwinkels en Cees Maan. De opzet zorgde voor een open uitwisseling van praktijkervaringen, kritische vragen en inhoudelijke discussie, precies daar waar onderzoek en praktijk samenkomen. Naast de zichtbare verschillen in het gewas werd ook dieper ingegaan op de verzamelde plantdata en de toegepaste klimaatregelingen binnen de proef. Hierbij werd duidelijk hoe verschillende strategieën rondom ontvochtiging en klimaatsturing invloed hebben op gewasbalans en productkwaliteit. Samenwerking als versneller van innovatie Ook de betrokken partners Climalux, Caeli™, DLI en Gremon deelden hun bijdrage en inzichten vanuit techniek, data en klimaatbeheersing. Daarmee laat de proef niet alleen de waarde van praktijkonderzoek zien, maar ook hoe samenwerking binnen de sector leidt tot versnelling van kennisontwikkeling. Financiering en coördinatie Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Uitgevoerd door Stichting HortiSearch. Mede mogelijk gemaakt door Federatie van Vruchtgroente Organisaties (FVO), Climalux, Caeli en Kennis in je Kas (KijK).

Slimmer belichten, minder elektriciteit De proefteelten laten zien dat het elektriciteitsgebruik verder omlaag kan door full-LED slimmer aan te sturen. Door PAR- en verroodbelichting tijdig af te schakelen bij voldoende daglicht, werd elektriciteit bespaard zonder negatieve effecten op de teelt. De takkwaliteit bleef goed: met voldoende lengte, gewicht en houdbaarheid. Vochtbeheersing blijft bepalend Een belangrijk aandachtspunt in een energiezuinige teelt is het beperken van brandkoppen. Ernstige verbranding kan leiden tot verlies van het groeipunt en teeltvertraging — en dat betekent uiteindelijk juist extra energiegebruik. In de proef is daarom ingezet op extra luchtbeweging en een hoger vochtdeficiet (>6 g/m³) om verdamping te stimuleren. Ontvochtiging: techniek en strategie moeten samenkomen De actieve ontvochtigers bleken in deze proef niet efficiënt genoeg om voldoende vocht af te voeren. Daardoor moest deels via kieren en luchtramen worden ontvochtigd, wat gepaard ging met latent warmteverlies. De resultaten onderstrepen dat energiezuiniger telen mogelijk is, maar vraagt om een scherpe klimaatstrategie waarin licht, luchtbeweging en vochtbeheersing nauwkeurig op elkaar aansluiten. Praktijkwaarde voor telers De belangrijkste conclusie: de ondergrens voor energie-input in lisianthus kan verder omlaag, mits er slim gestuurd wordt op de belangrijkste knoppen in de teelt. De resultaten bieden telers concrete handvatten om gericht stappen te zetten richting een energiezuinige en toekomstbestendige lisianthusteelt. Financiering en coördinatie Dit project is uitgevoerd door Plant Lighting i.s.m. Delphy Improvement Centre. Dit project is gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Het onderzoek is medegefinancierd door de gewascoöperatie Lisianthus, Takii, Sakata, Florensis, Van Egmond Lisianthus, Ludvig Svensson en Signify. Mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef is begeleid door telers.

Van buitenteelt naar telen onder glas De Nederlandse slateelt kent grote uitdagingen, onder andere op het gebied van ziektes, hygiëne, uitspoeling, arbeid en leveringszekerheid. Om die reden wordt de mogelijkheid verkend om in plaats van vollegrondteelt over te stappen op teelt onder glas om hoogwaardige sla op water te telen. Dat biedt diverse voordelen ten opzichte van bovenstaande uitdagingen. Op zoek naar de optimale teeltbalans op basis van resultaten In dit lopende project wordt bij hoge dichtheden (high-density) sla geteeld onder verschillende licht- en temperatuurverhoudingen. Zo wordt onderzoek verricht naar het verduurzamen en optimaliseren van kwalitatieve slaproductie onder energiezuinige omstandigheden. Momenteel worden de data van de eerste teeltcyclus verwerkt. Er waren duidelijke verschillen in ontwikkelingssnelheid en opbrengst zichtbaar. De verrassende conclusie was dat 100 µmol het veruit wint in gram/mol en gram/kwh bij alle drie de temperaturen: 16,19 en 22°C. Terwijl het aantal gram/mol per lichtniveau in alle drie de kassen elkaar niet veel ontloopt. De energiebehoefte van sla is uiteraard niet alleen de kWh die nodig is voor de belichting, maar ook de energiebehoefte om de kas op temperatuur te houden, energie voor verdamping en ontvochtiging. De gehele balans moet nog in kaart worden gebracht. Hierbij wordt ook de factor oogst versus kasafschrijvingskosten meegenomen. Immers, bij een 16°C-teelt kan er veel minder worden geoogst per m2 kas op jaarbasis. Er volgen nog twee rondes om zo de optimale balans te vinden tussen temperatuur, licht, energie die resulteren in zowel een goede opbrengst als een kwalitatief goed eindproduct. Financiering en coördinatie Dit project wordt uitgevoerd door Botany en Plant Lighting. En gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK) en door Signify, Klasmann-Deilmann, Gardin, Enza Zaden en Light4Food. De proef wordt begeleid door telers.

Doel en praktijkrelevantie Dit project richt zich op de ontwikkeling van een energiezuinig teeltconcept voor high-density slateelt op water, waarbij de warmte uit LED-belichting en gewasverdamping voldoende is voor kasverwarming. Het onderzoek focust op drie vragen: Wat is het effect van temperatuur en lichtintensiteit op groei, verdamping en kwaliteit van sla? Wat is de ondergrens van de teelttemperatuur? Hoe kan het gasverbruik op termijn worden teruggebracht tot vrijwel nul? Momenteel wordt sla vooral in de volle grond geteeld, met een areaal van ruim 2.800 hectare (CBS, 2023). Door uitdagingen zoals ziektedruk, arbeid en leveringszekerheid verwacht de sector een snelle verschuiving naar slateelt op water onder glas. Dit onderzoek ondersteunt die transitie met praktische en onderbouwde kennis. Projectbeschrijving Het project levert fundamentele inzichten op in de optimale verhouding tussen licht en temperatuur, duurzame klimaatstrategieën en plantgezondheid bij high-density slateelt op water. Deze kennis vormt de basis voor een toekomstbestendig en energiezuinig teeltsysteem onder glas. Gezien de druk op de vollegrondsteelt is het belangrijk dat deze ontwikkeling tijdig en zorgvuldig plaatsvindt. Het project bestaat uit vijf werkpakketten: 1 voorbereiding, 2 uitvoering, 3 metingen en berekeningen, 4 data-analyse en rapportage en 5 communicatie. Onderzoeksopzet Gedurende 20 weken wordt in drie proefkassen van 125 m² onderzocht hoe sla reageert op drie teelttemperaturen (16, 19 en 22°C). Elke kas is verdeeld in drie compartimenten met verschillende lichtintensiteiten (100, 200 en 300 µmol/m²/s). De sla wordt geteeld op floaters met een hoge plantdichtheid van circa 400 planten per m². In totaal worden drie tot vier teeltcycli uitgevoerd van vier tot zes weken. Metingen en analyse Tijdens de teelt wordt de gewasgezondheid nauwkeurig gevolgd, met aandacht voor rand, smet en geelverkleuring. Wekelijks worden vers- en drooggewichten, gewashoogte en LMA gemeten. Daarnaast worden fotosynthese, lichtonderschepping, gewasverdamping en energie-input gemonitord. Zo ontstaat inzicht in zowel de productie (kg/m²) als de energie- en vochtbalans van de kas. De resultaten worden periodiek besproken met een breed samengestelde begeleidingscommissie (BCO), bestaande uit vollegrondstelers, slatelers onder glas en praktijkexperts. Resultaat en vervolg Het project wordt afgerond met een eindrapport waarin de resultaten worden vertaald naar concrete aanbevelingen voor een energiezuinig teeltconcept. Ook wordt een energieprognose voor de winterperiode opgenomen, inclusief de benodigde energie voor belichting, ontvochtiging en kasverwarming. De opgedane kennis vormt een belangrijke stap richting een fossielvrije, hoogproductieve slateelt onder glas. Financiering en coördinatie Het totaalbudget van dit onderzoek is € 248.155, waarvan € 12.500 van tuinders en veredelaars en € 235.655 door Kas als Energiebron. Dit project wordt uitgevoerd door Botany en Plant Lighting. En gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK) en door Signify, Klasmann-Deilmann, Gardin, Enza Zaden en Light4Food. De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: 25105

De glastuinbouw zet sterk in op energiebesparing en een klimaatneutrale kasomgeving om de sector toekomstbestendig te maken. Innovaties zoals LED-belichting spelen een belangrijke rol bij de energie­reductie in kassen. De implementatie van dergelijke innovaties brengt echter in de beginfase ook de nodige uitdagingen met zich mee. Zo hadden veel Nederlandse tomatentelers afgelopen winter last van wankleurigheid: groene, niet-verkleurende vruchtplekken. Dit had niet alleen grote economische gevolgen, maar resulteerde in aanzienlijk verlies van tijd, middelen en energie. Daarom is vanuit de sector de vraag gekomen om de onderliggende oorzaak van deze wankleurigheid te onderzoeken en oplossingen te ontwikkelen. Samenwerking en proefopzet Voor deze proef werken Kas als Energiebron, het innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland, Kennis in je Kas en FVO. De proef vindt plaats bij HortiTech. De hypothese is dat wankleurigheid vooral ontstaat wanneer gewas onder LED-verlichting onvoldoende verdamping heeft door een hoge RV, beperkte luchtcirculatie en te weinig infrarode warmtestraling. Nieuwe technieken Binnen de proef worden nieuwe ontvochtigingstechnieken toegepast die zijn gericht op het creëren van een stabiel en homogeen kasklimaat. De focus ligt op het minimaliseren van energieverlies, het reduceren van -verbruik en het ontwikkelen van een vitaal en weerbaar gewas. De proef vindt plaats in vier afdelingen: drie afdelingen met LED-belichting en één SON-T-afdeling als referentie. Binnen de LED-afdelingen wordt onderscheid gemaakt tussen een standaard LED-referentie (DLI), een configuratie met LED-armaturen voorzien van ingebouwde ventilatoren (Climalux), en een configuratie waarbij LED-belichting (DLI) wordt gecombineerd met het Caeli-systeem. Gewasoverstijgend Hoewel de proef zich richt op tomaat, zijn de onderliggende fysiologische mechanismen ook relevant voor andere gewassen. Paprika en aubergine profiteren van een gelijkmatigere warmteverdeling binnen een actief klimaat, wat bijdraagt aan minder abortie, een betere vruchtzetting en een hogere productkwaliteit. De inzichten zijn ook relevant voor de komkommerteelt, aangezien de vergelijking tussen SON-T (kopverwarming) en LED (luchtverwarming) waardevolle informatie oplevert voor een optimale vruchtzetting en het behoud van kwaliteit in belichte teelten. Financiering en coördinatie Dit project wordt uitgevoerd door HortiSearch (bij HortiTech) en gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK) en Federatie van Vruchtgroente Organisaties (FVO). De proef is begeleid door telers.

Minder gas, lagere CO₂-footprint De combinatie van intensieve belichting en warmteterugwinning leidde tot een 80% lagere fossiele warmtevraag: van 5 naar 1 m³/m² aardgasequivalent per jaar. Met een grotere warmtebuffer (drie keer de huidige omvang) zou dit nog kunnen dalen tot circa 0,7 m³/m². Helemaal fossielvrij telen lukt echter nog niet; op koude dagen blijft aanvullende warmte nodig. Economische haalbaarheid De economische haalbaarheid van het gebruik van een ontvochtigingsinstallatie met warmteterugwinning en een warmtepomp hangt grotendeels af van de prijs van elektriciteit en van warmte. Een systeem met warmtepomp en ontvochtiging blijkt rendabel bij elektriciteitsprijzen onder €0,105/kWh en warmteprijzen boven €0,375/m³ae. Een grotere buffer om pieken op te vangen, is niet rendabel. Verdamping blijft uitdaging De metingen aan verdamping gaven nuttige inzichten, maar bleken nog onvoldoende betrouwbaar. Verschillende meetmethoden (weegschalen, luchtbehandelingsunit, energiebalans) lieten grote verschillen zien. De lage gemeten verdamping in de eerste teelt leidde tot slechtere bladkwaliteit, vooral bij ras Chic . In de tweede teelt verbeterden bladkwaliteit en houdbaarheid dankzij een aangepaste warmteverdeling en lagere plantdichtheid. Conclusie Het onderzoek toont aan dat fossielarme teelt van chrysanten technisch haalbaar is, met aanzienlijk lagere gasbehoefte en perspectief op rendabele inzet van warmtepomptechniek. Verdamping en klimaatregeling blijven echter cruciale aandachtspunten. Verder onderzoek naar het verbeteren van de vochtafvoer vanuit het gewas is nodig. Enerzijds om meer energie te kunnen oogsten en fossiel vrij te kunnen telen. Anderzijds om de gewaskwaliteit te verbeteren, ook bij hogere plantdichtheden. Hogere plantdichtheden zijn nodig voor een rendabele businesscase. Daarnaast ligt de uitdaging om helemaal fossielvrij te worden, in het vinden van een fossielvrij en duurzaam alternatief voor stomen van de kas. Financiering en coördinatie Dit project is uitgevoerd door Wageningen University & Research in samenwerking met Delphy Improvement Center en en Plant Lighting . Het is gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Het project is mede mogelijk gemaakt door KijK en begeleid door telers.

Doel Met dit project wordt onderzocht hoe innovatieve ontvochtigingstechnieken kunnen bijdragen aan een energiezuinig en actief klimaat onder Full LED-belichting. Daarbij ligt de focus op de relatie tussen klimaatsturing, verdamping en elementopname in tomaat, met speciale aandacht voor het voorkomen van wankleurigheid. Beoogde resultaten: inzicht in de ondergrens van gasgebruik onder LED klimaatsturing via elektrische input (Caeli / Climalux) in plaats van gas energiebesparing van 10 tot 20% voorkomen van wankleurigheid door meer warmte in de kop van het gewas Projectbeschrijving De Nederlandse tomatensector schakelt steeds verder over van SON-T naar Full LED. Daarbij blijkt dat niet alleen het licht verandert, maar vooral ook het warmteprofiel. Waar SON-T naast licht ook warmte afgeeft, levert LED vrijwel geen stralingswarmte. In de winter van 2024–2025 kreeg een groot deel van de trostomatenteelt te maken met harde wankleurigheid. Het sterke vermoeden is dat dit wordt veroorzaakt door een gebrek aan warmte in de kop van de plant, waardoor verdamping en elementopname afnemen. Binnen dit project worden daarom twee innovatieve systemen getest onder Full LED: Caeli™ : actief lucht mengen boven en onder het scherm Climalux CLX-2 : LED-armaturen met geïntegreerde ventilator Deze systemen worden vergeleken met twee referentieafdelingen: SON-T en Full LED. Doel is om warmte beter in de kop van het gewas te krijgen, wankleurigheid te verminderen én energie te besparen. Financiering en coördinatie Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef wordt begeleid door telers. Het totaalbudget voor dit onderzoek is € 466.170, waarvan € 75.000,- in cash van Federatie van Vruchtgroente Organisaties (FVO). Projectnummer: E25004

Doel Het doel van dit project is een all-electric komkommerteelt neerzetten met producties op praktijkniveau (±65kg/m2 ) die 200kWh/m2 kost (180kWh/m2 belichting en 20kWh/m2 ontvochtiging/warmtevraag via een warmtepomp). Het onderzoek focust daarbij op het finetunen van de plantdichtheid onder all-electric teeltcondities ter optimalisatie van het aantal vruchten/m2 en de oogstindex, evenals het toewerken naar een zero-emissie kas. Projectbeschrijving In het kader van all-electric teeltomstandigheden en bijbehorende verticale temperatuurverdeling wordt de optimalisatie van de morfologische plantopbouw (plantbelasting en oogstindex) onderzocht bij verschillende plantdichtheden. Daarnaast wordt de midi-komkommer onderzocht, waar in iedere bladoksel een vrucht aan gehouden wordt om op arbeid te besparen zonder in te boeten op productie. Er wordt geteeld volgens de doelstellingen van een zero-emissie kas, waarbij chemievrij telen, organisch substraat, gereduceerd CO2-verbruik en beperken van drain en uitspoeling van nutriënten belangrijke pijlers vormen. Met diverse sensoren worden parameters als vochtopname, verdamping en plantactiviteit real-time waargenomen waarmee direct op de plantbalans gestuurd kan worden. Wegens het meer gesloten telen door de inzet van de warmtepompontvochtiger (minimale luchtuitwisseling) wordt de luchtkwaliteit over tijd gemonitord (NOx, ethyleen/C2H4, CO, etc.). Na afloop wordt een economische analyse van de teelt en het teeltsysteem uitgevoerd onder diverse scenario’s. Dit project wordt gefinancierd door het ministerie van LVVN. Projectnummer: 25112

Doel Het doel van dit project is een all-electric, emissievrije Spathiphyllumteelt realiseren en demonstreren. Onder andere voor toepassing van een warmtepomp, LED-belichting, low-e glas en minimaal 3 lagen schermdoek, actieve ontvochtiging, recirculatie van voedingswater met ontsmetting, en gewasbescherming op basis van een standing army (aangevuld met niet-chemische integreerbare middelen). Projectbeschrijving In de zoektocht naar een duurzame invulling van de Spathiphyllumteelt vallen twee onderdelen echt op. Er wordt nog altijd boven door water gegeven, wat veel droogstookenergie vergt. Met de belichting, spectraal en intensiteit in combinatie met maximaal toelaten van natuurlijk licht is het antwoord er ook nog niet. In dit project zullen deze twee onderwerpen, naast veenvrij, substraat de onderzoeksdoelen zijn. Dit project is een vervolg op een winterteelt 2024-2025 waarna een aantal doelstellingen en verbeterpunten zijn gedefinieerd die in een project van twee jaar. Het project heeft drie werkpakketten: Teelt: het eerst jaar ligt de focus op het verminderen van het warmtetekort in de winter, zodat er op jaarbasis genoeg warmte is. In het tweede jaar is er meer aandacht voor het verbeteren van efficiëntie van de LED-belichting. In beide teeltjaren staan substraat (veenvrij), watergeef strategie en het vestigen van een biologisch evenwicht op de planten centraal. Economie en dashboard: de balans tussen kosten en baten moet beter in beeld worden gebracht. In ieder geval wordt er een kostenplaatje in beeld gebracht van de gebruikte systemen. Communicatie Dit project wordt gefinancierd door het ministerie van LVVN. Projectnummer: 25118

Het rapport maakt duidelijk dat er verschillende systemen zijn die het energieverbruik voor ontvochtiging verlagen. Dit wordt theoretisch uitgelegd, maar ook aangetoond aan de hand van metingen aan twee (onbelichte) komkommerteelten in een semi-praktijkkas. De theorie en metingen samen hebben de onderzoekers met hulp van een model doorvertaald naar praktijksituaties en naar de belichte teelt. Warmtepomp noodzakelijk Door het gebruik van interne ontvochtiging kan de kas in de winter veel meer gesloten blijven. Ook kun je dan energie uit overtollig vocht in de kaslucht benutten voor de verwarming. Daarvoor moet je volgens de onderzoekers dan wel gebruik maken van een warmtepomp. In het onderzoek zijn twee verschillende uitvoeringsvormen van ontvochtiging met behulp van een warmtepomp beproefd. Beide systemen leverden een forse besparing op gasverbruik op, maar alleen het systeem dat de geoogste warmte kan bufferen (tijdelijk of in een seizoensopslag) biedt het perspectief op een volledig fossielvrije teelt. Ontvochtiger blijkt energiezuinig In het rapport vind je de praktisch behaalde resultaten van zo’n systeem. De proef vond tijdens het tweede onderzoeksjaar (2024) plaats. Met een gemeten ontvochtigingsefficiëntie van 3.7 liter/kWh kan deze ontvochtiger volgens de onderzoekers met recht ‘energiezuinig’ worden genoemd en kun je er een fossielvrije teelt mee realiseren. Hierbij gaan de onderzoekers er wel vanuit dat de benodigde stroom voor de warmtepomp (ordegrootte: 50 kWh/m² jaar) duurzaam wordt geproduceerd. Gemiddeld over de twee teelten werd ruim 85 kg komkommer per m² per jaar geplukt, wat een praktijkconforme hoeveelheid is voor een onbelichte komkommerteelt. Het project ‘Energiezuinige Ontvochtigingstechnieken’ is uitgevoerd door Wageningen University & Research en gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef is begeleid door telers.