Zoeken

Waarom Kas2040? De sector staat voor grote uitdagingen. Om ook in de toekomst te kunnen blijven produceren, moet de uitstoot van broeikasgassen omlaag, water- en nutriëntenkringlopen moeten gesloten zijn, en de impact op het milieu moet minimaal zijn. Ook arbeid, circulariteit en ruimtelijke inpassing vragen om aandacht. Daarom is het belangrijk nu al te werken aan kasontwerpen die klaar zijn voor deze toekomst. Van Demokas 2030 naar Kas2040 In 2018 werd de Demokas 2030 ontwikkeld bij WUR Glastuinbouw in Bleiswijk. Deze kas was volledig elektrisch en bedoeld om bestaande fossielvrije technieken te testen. Sindsdien is de kennis en technologie snel vooruitgegaan. Denk aan autonoom telen, betere schermmaterialen, dynamische belichting en meer gebruik van data. Die vooruitgang vraagt om een nieuw ontwerp: Kas2040. Dit project bouwt voort op Demokas 2030 en kijkt verder vooruit naar wat er technisch en praktisch mogelijk is in de komende 10 tot 15 jaar. Twee toekomstbeelden Onder de noemer Kas2040 hebben workshops met onderzoekers, bedrijven en andere experts, twee verschillende richtinggevende beelden en conceptuele ontwerpen van kas- en teeltsystemen opgeleverd. In de ontwerpen is een rendabele emissievrije kasproductie voor verschillende gewassen mogelijk met diverse technieken. Wat is het doel? Het doel van Kas2040 is om richting te geven aan innovatie in de sector. De ontwerpen zijn geen blauwdrukken, maar inspirerende toekomstbeelden. Ze laten zien wat er technisch mogelijk is én wat er nodig is om de stap naar emissievrije kasproductie te maken. Daarbij wordt ook rekening gehouden met waterkwaliteit, nutriëntenverlies en weerbaarheid van teeltsystemen. Volgende stappen De volgende stappen zouden zijn om de schetsontwerpen technisch verder uit te werken en te onderzoeken wat hun impact is op energiegebruik, emissies en andere duurzaamheidsindicatoren. Mogelijk worden onderdelen van Kas2040 getest in bestaande onderzoeksfaciliteiten zoals de Demokas 2030. Uiteindelijk is het doel om één of meer Kas2040-concepten te realiseren op een geschikte locatie. Financiering Dit project is uitgevoerd door Wageningen University & Research in samenwerking met Delphy Improvement Center en Botany. Het is gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland.

Verandering systeemdenken vraagt om omslagperiode Deze omslag in de manier van telen vraagt om een verandering in systeemdenken. De telers van de Landelijke Tomaten Commissie (LTC) zijn uitgedaagd om hierin mee te denken. Om een grote systeemverandering te aanvaarden is er een omslagperiode nodig waarin telers gewend raken aan de nieuwe manier van telen en overtuigd raken dat het werkt. SAIA werkt graag samen met de telers om dit te bereiken. Samenwerking Glastuinbouw Nederland Glastuinbouw Nederland heeft voor SAIA als een springplank gewerkt om met de juiste telers in contact te komen. De Landelijke Tomaten Commissie (LTC) had geconstateerd dat een systeemverandering vroeg of laat noodzakelijk is. Om deze reden werd besloten om tijd te steken in het ondersteunen van de ontwikkelingen binnen SAIA. Met behulp van Glastuinbouw Nederland is er een begeleidingscommissie (BCO) opgezet om de vorderingen bij de ontwikkel- en demonstratiekas in Ede van SAIA te volgen in samenwerking met de LTC en teeltadviseur Willem Valstar. De BCO komt maandelijks bijeen in hybride vorm waarin één van de telers met de teeltadviseur aanwezig is op locatie om de teelt te beoordelen. Samenwerking met de Landelijke Tomaten Commissie Met de kennis en ervaring van de Landelijke Tomaten Commissie worden de fijne kneepjes van het tomaten telen ingebracht in de validatie van de mobiele tomatenteelt. Binnen dit project wordt de mobiele teelt met de wekelijkse machinale oogst vergeleken met planten die op een vaste plek blijven en in de kas worden onderhouden. Start-up Voor een start-up kan het best spannend zijn om het hele bedrijf onder het vergrootglas te leggen van de beste telers van Nederland. Hoe uitdagend dit ook is, dankzij de steun van de LTC en Glastuinbouw Nederland kunnen innovaties sneller worden ontwikkeld. Dit traject opent vervolgens nieuwe deuren voor SAIA om, samen met bedrijven binnen de sector, haar automatiseringsoplossing marktklaar te maken.

Inhoudelijke verdieping en inspiratie De plenaire sessie werd geopend door Robert Solleveld en Hans van den Berg, beiden vanuit Glastuinbouw Nederland. Zij benadrukten het belang van een nauwe samenwerking tussen overheid en de sector om de verduurzaming van de glastuinbouw verder te versnellen. Pim van Dijk, energiespecialist bij Greenport Aalsmeer, ging in op de cruciale rol die de glastuinbouw kan spelen in het energiesysteem van de toekomst. Hij liet zien hoe glastuinbouwbedrijven niet alleen energieverbruikers zijn, maar ook hun bijdrage leveren als energieleveranciers en buffers in een slim, duurzaam energiesysteem. Zijn verhaal onderstreepte het belang van integrale samenwerking tussen overheden, energiebedrijven en de glastuinbouwsector om deze rol optimaal te benutten. Bart van Meurs, energie-expert bij Division Q - het innovatieteam van Koppert Cress - gaf een inspirerende presentatie over de concrete stappen die Koppert Cress zet richting klimaatneutraal. Hij liet innovatieve oplossingen op het gebied van energie, waterbeheer en technologie, waarbij duurzaamheid en ondernemerschap hand in hand gaan. “Heel inspirerend om te zien dat innovatie op heel veel verschillende onderdelen van de teelt een belangrijke bijdrage kan leveren aan de belangrijkste transities van dit moment”, aldus Bastiaan Stelling, gemeente Uithoorn Innovatie in de praktijk Na de lunch verkenden de deelnemers in kleine groepen onder begeleiding de beursvloer van GreenTech. Tijdens deze rondgang maakten zij kennis met de nieuwste technologieën en innovaties op het gebied van onder meer robotisering, kunstmatige intelligentie, ontvochtiging, schermtechnologie, warmteopslag en biologische gewasbescherming. Hanneke van Nistelrooij, provincie Zuid-Holland: “Interessante presentaties van Glastuinbouw Nederland, de Greenport Aalsmeer en Division Q die scherp neerzetten hoe complex de energietransitie is. En daarna een ronde langs de beurs, in gesprek met innovatieve bedrijven. Een geslaagd bezoek aan de GreenTech!” Enthousiasme en herhaalwaarde Met circa 25 deelnemende ambtenaren en adviseurs was de opkomst uitstekend. Het programma werd unaniem als waardevol, inspirerend en goed georganiseerd ervaren. De combinatie van inhoudelijke verdieping, praktijkvoorbeelden en directe kennismaking met technologische innovaties leverde veel enthousiasme en concrete inzichten op. De positieve reacties onderstrepen de behoefte aan vervolg. Glastuinbouw Nederland en Kas als Energiebron verkennen daarom samen met de betrokken Greenports de mogelijkheden om dit succesvolle format te herhalen.

Het kennisprogramma heeft als titel ‘ Laat de tuinbouw swingen: innovatie & invloed voor de teler van morgen’. Vind oplossingen voor de issues die spelen in jouw bedrijf. Vanaf 15:00 uur start het programma met o.a.: 100% Groene Geteeld: ontdek duurzame teeltmethoden zonder chemie. Leer meer over innovaties voor sterke planten en een gezonde toekomst. Met sprekers zoals Jan Opschoor (Van Iperen), Bas Oudshoorn (Delphy), Eric Poot (Delphy) en Arjan van Velden (FlorPartners), Lancering van het manifest ‘De eerste duurzame generatie’. Met dit manifest presenteert de glastuinbouwsector een nieuw duurzaamheidsverhaal waarin technologie, vooruitgang en welvaart niet tegenover duurzaamheid staan, maar er juist de drijvende kracht achter zijn. Met oa. Marco van der Sar (Aislinc), Jelte van Kammen (Harvest House), Charlotte Langerak-Visser (Viscon) en Margriet Looije (Looye Kwekers). Pitches van de GreenTech Innovation & Concept Awards. Laat je inspireren door de meest vooruitstrevende ondernemers in de sector. Genomineerden van de GreenTech Innovation Awards en de winnaar van de Tuinbouw Ondernemersprijs Innovation Award geven korte pitches van hun baanbrekende concepten. ‘ Samen groeien: Retail & teelt in transitie’. Een open gesprek over de uitdagingen én kansen rondom verduurzaming. Met inspirerende praktijkvoorbeelden en een paneldiscussie met Lidl en Intratuin. Interactie met het publiek speelt een centrale rol. Wat kunnen we morgen anders doen om écht samen te groeien? Viering 140 jarige bestaan van Royal Brinkman De dag wordt feestelijk afgesloten tijdens de GreenTech Party van 19.30 – 21:00 uur, met een optreden van de Westlandse zanger Roy van der Sar. Ontmoet je collega’s uit de sector! Bekijk hier het hele programma en registreer je bezoek.

In de workshops doe je inzichten op en krijg je praktische handvatten voor een duurzamere en efficiëntere bedrijfsvoering. De workshops zijn leerzaam (en gratis) voor zowel bedrijfseigenaren als hun medewerkers. Meld je aan! Programma dinsdag 18 februari 12.00 – 12.45 uur: Waterstof: uit de startblokken? Arjen de Jong van BlueTerra vertelt over de aanleg van het hoofdleidingennet voor waterstof en het succes van de Europese veiling voor de productie van groene waterstof. Succesverhalen en kritische kanttekeningen vanuit de media komen aan bod, maar vooral de vraag: hoe verhoudt waterstof zich tot andere duurzame routes voor de glastuinbouw? 13.00 – 15.45 uur: Les Het Nieuwe Telen Docent Annemiek Bosma duikt samen met de deelnemers in vraagstukken rondom de vochtbalans van de kas. Hoe gedraagt vocht zich in de kas? En hoe kun je dit slim sturen? De les is laagdrempelig en je kunt op elk moment binnenlopen om mee te doen. Stel je vragen, deel je ervaringen en leer van de inzichten van anderen. 16.00 – 16.45 uur: Optimaal en autonoom CO2 doseren met de software tool CO2 optimaal CO₂ wordt steeds schaarser en duurder, waardoor efficiënt gebruik noodzakelijk is. Jeroen Boonekamp van B-Mex laat zien hoe de softwaretool CO₂ Optimaal telers helpt om dosering slim af te stemmen op veranderende omstandigheden. Van de wetenschappelijke basis tot de praktische toepassing: je ontdekt hoe technologie je kan ondersteunen in het streven naar maximale efficiëntie. Programma woensdag 19 februari 13.00 – 13.45 uur: De kracht van warmtepompen voor duurzame glastuinbouw Warmtepompen kunnen een belangrijke rol spelen in de energietransitie van de glastuinbouw. Bob Fennis van BlueTerra laat zien hoe deze technologie niet alleen duurzamer, maar ook kosteneffectief kan zijn. Met concrete cijfers en praktijkvoorbeelden ontdek je hoe warmtepompen bijdragen aan een efficiënte warmtevoorziening en welke subsidies en beleidsmaatregelen hierbij een rol spelen. 14.00 – 14.45 uur: Ontvochtiging en terugwinnen latente warmte Vochtbeheer in de kas heeft een grote impact op het energieverbruik. Jouke Campen en Marcel Raaphorst (WUR Glastuinbouw) bespreken de nieuwste technieken voor efficiënte ontvochtiging en laten zien wanneer terugwinning van latente warmte rendabel is. Welke oplossingen passen bij jouw situatie? 15.00 – 15.45 uur: Samenhang belichting, verdamping en energiegebruik: casestudy komkommer Hoe kun je komkommers energiezuinig telen onder LED? Govert Trouwborst (Plant Lighting) deelt inzichten uit twee jaar onderzoek. De focus ligt op het optimaliseren van de balans tussen licht, warmte en verdamping. Kan de opbrengst per mol licht omhoog zonder extra energiegebruik? 16.00 – 16.45 uur: CO2 efficiënt benutten in de kas: wat is de samenhang met licht, ventilatie en temperatuur? Met de stijgende kosten en schaarste van CO₂ is een slimme doseerstrategie cruciaal. Sander Hogewoning (Plant Lighting) legt uit hoe licht, ventilatie en temperatuur samenhangen met de efficiëntie van CO₂-opname door het gewas. Hoe kun je ventileren zonder onnodig CO₂ te verliezen? 17.00 – 17.45 uur: Is jouw bedrijf opgewassen tegen cybercriminelen? Een hack kan je hele bedrijf platleggen – van de klimaatcomputer tot de energievoorziening. Hoe ga je om met zo’n crisissituatie? Teler Corné Houtepen deelt zijn ervaringen met een cyberaanval en de impact ervan op zijn kwekerij. Vervolgens ga je zelf aan de slag met vragen en dilemma’s om de spanning van een cybercrisis te ervaren. Het Cyberweerbaarheidscentrum Greenport geeft praktische tips en oplossingen om jouw bedrijf digitaal veiliger te maken. Welke maatregelen kun jij direct toepassen? 18.00 – 18.45 uur: Verdamping: hoeveel is ervan nodig en hoe kan je het sturen? Verdamping speelt een sleutelrol in een energiezuinige teelt. Maar hoe voorkom je onnodig energieverlies zonder de gewasgroei te belemmeren? Stefan van den Boogaart (Plant Lighting), Silvester de Nooijer (Delphy) en Jos Paul (WUR Glastuinbouw) delen de nieuwste onderzoeksresultaten over chrysant, komkommer en tomaat. 19.00 – 19.45 uur: Fossielvrije kasverwarming dankzij zon- en aquathermie Warmte- en koudeopslag (WKO) is een bewezen techniek, vooral bij kwekers met een koelbehoefte. Maar ook zonder koeling kan WKO rendabel worden ingezet door warmte te oogsten via zon- en aquathermie. Bart van Meurs (Division Q) laat zien hoe deze technieken de pieklast in verwarming kunnen opvangen of zelfs in de volledige warmtebehoefte kunnen voorzien. 20.00 – 20.45 uur: Schermen in de kas: nu en in de toekomst Schermen spelen een cruciale rol in energiezuinige teelt. Silke Hemming en Frank Kempkes (WUR Glastuinbouw) delen de nieuwste ontwikkelingen in schermmaterialen, kasdekcoatings en lichtbeheer. Wat zijn de effecten van diffuus glas, anti-reflectiecoatings of low-e glas op de teelt? En welke kansen biedt PV in het kasdek? Ontdek hoe schermstrategieën kunnen bijdragen aan een fossielvrije tuinbouwproductie. Programma donderdag 20 februari 13.00 – 13.45 uur: Efficiënte belichtingsstrategieën met dynamische LEDs We starten met een workshop over efficiënte belichtingsstrategieën met dynamische LEDs. Anja Dieleman (WUR Glastuinbouw) en Stijn Jochems (Delphy) bespreken de nieuwste inzichten en praktijkervaringen. Welke strategieën werken al goed, wat wordt nog onderzocht en wat betekent dit voor de jonge plantfase? 14.00 – 14.45 uur: Het Nieuwe Digitale Telen In deze workshop laten Peter Geelen en Jan O. Voogt (Plant Empowerment Academy) zien hoe een uniform monitoringsprotocol kan bijdragen aan een duurzamere en winstgevendere teelt. Ontdek hoe je plant- en kasbalansen integraal monitort en deze data slim inzet. 15.00 – 15.45 uur: Innovatie handelsplatform warmte voor een duurzame toekomst Het handelsplatform warmte laat zien hoe telers overtollige warmte kunnen verhandelen en flexibel kunnen inspelen op hun warmtebehoefte. Er kan op dag- en weekbasis warmte worden aangeboden of afgenomen via een transparant biedsysteem. Ook is het mogelijk om warmte tussen eigen locaties te verschuiven. Elmasije Kurul (Warmte Netwerk Westland) en Shafiek Ramdin (Het Consultancy Huis) vertellen meer over deze innovatie. 16.00 – 16.45 uur: Uitreiking Water Innovatie Prijs door minister Barry Madlener Om 16.00 uur volgt de feestelijke uitreiking van de Water Innovatie Prijs door Barry Madlener, minister van Infrastructuur en Waterstaat. Greenports Nederland bekroont de twee beste innovaties op het gebied van waterkwaliteit en watermanagement. De winnaars ontvangen elk een geldbedrag van €10.000 en delen hun inzichten en vervolgstappen. Je bent van harte welkom, aanmelden is niet nodig. 17.00 – 17.45 uur: Congestieoplossingen voor de glastuinbouw: aanpak gesprekken met netbeheerders en nieuwe contractvormen We sluiten de dag af met een workshop over netcongestie en de samenwerking met netbeheerders. Emma Pik (BlueTerra) geeft praktische tips voor gesprekken met netbeheerders en licht nieuwe contractvormen toe die glastuinbouwbedrijven kunnen helpen bij hun energievoorziening. Meld je aan Je bent van harte welkom! Meld je hier aan voor de workshops en hier om toegang te krijgen tot de beurs.

Doel Het resultaat van dit project zijn minimaal 3 verschillende richtinggevende beelden en conceptuele ontwerpen van kas- en teeltsystemen, Kas2040, waarin een rendabele emissievrije kasproductie voor verschillende gewassen mogelijk is en waarin diverse technieken tegen het licht worden gehouden. Projectbeschrijving Eind 2022 hebben de glastuinbouwsector en de overheid een energieconvenant gesloten. Hierin zijn afspraken gemaakt over doelen die behaald moeten worden ten aanzien van energiebesparing, gebruik van duurzame energiebronnen en alternatieve CO2 bronnen. In 2018 is de Demokas 2030 ontworpen. Met de sinds 2018 stormachtige ontwikkelingen van kennis, onder andere op het gebied van data gedreven en autonoom telen, kasdek- en schermmaterialen, ontvochtiging en dynamische belichting, is er behoefte aan nieuwe richtinggevende ontwerpen voor een kas- en teeltsysteem: een Kas2040, die voldoet aan de laatste technieken en nieuwste inzichten. Dit project moet leiden tot minimaal 3 verschillende richtinggevende beelden en conceptuele ontwerpen van kas- en teeltsystemen, Kas2040, waarin een rendabele emissievrije kasproductie voor verschillende gewassen mogelijk is en waarin diverse technieken tegen het licht worden gehouden. Ook wordt gelijktijdig rekening gehouden met een nul emissie van water, nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen en een basis bieden voor een zo optimaal mogelijk weerbaar teeltsysteem. Verschillende technieken worden bekeken die binnen een paar jaar beschikbaar moeten zijn, zoals inzet van duurzame CO2, emissievrije energiebronnen en inzet van digitalisering, Dit project wordt gefinancierd door het ministerie van LNV. Twee toekomstbeelden Onder de noemer Kas2040 hebben workshops met onderzoekers, bedrijven en andere experts, twee verschillende richtinggevende beelden en conceptuele ontwerpen van kas- en teeltsystemen opgeleverd. In de ontwerpen is een rendabele emissievrije kasproductie voor verschillende gewassen mogelijk met diverse technieken. Volgende stappen De volgende stappen zouden zijn om de schetsontwerpen technisch verder uit te werken en te onderzoeken wat hun impact is op energiegebruik, emissies en andere duurzaamheidsindicatoren. Mogelijk worden onderdelen van Kas2040 getest in bestaande onderzoeksfaciliteiten zoals de Demokas 2030. Uiteindelijk is het doel om één of meer Kas2040-concepten te realiseren op een geschikte locatie. Projectnummer: 24013

Het Smart Materials-project - dat wordt gecoördineerd door Wageningen University & Research en waarbij diverse bedrijven betrokken zijn - richt zich op de zoektocht naar materialen uit de hightechindustrie, die potentieel hebben voor de glastuinbouw. “Wij als Cultilene zien volop mogelijkheden op dit vlak en willen en kunnen hier ook een bijdrage aan leveren”, zegt Ralf Derksen, Innovations and Solutions Manager bij het bedrijf. “Vanuit de enorme potentie die ons moederbedrijf Saint-Gobain biedt, willen we een brug vormen om - naast substraat - ook andere potentiële innovaties te koppelen aan de tuinbouw.” Saint-Gobain is volgens Derksen vooral sterk in de ontwikkeling van producten en materialen voor de woning- en utiliteitsbouw. “Om meer inzicht te krijgen in de kansen van deze innovaties voor de tuinbouw participeren wij als Cultilene, maar ook collega’s van andere Saint-Gobain-dochterbedrijven, in het Smart Materials-project. Op die manier willen we onze collega’s inzicht geven in wat er speelt binnen de tuinbouw, zodat zij kunnen inschatten welke van ‘hun’ materialen mogelijk meerwaarde hebben voor de tuinbouw. En zij deze info ook kunnen meenemen in hun R&D-ontwikkeling. In die zin is dit project voor ons vooral ook een interne zoektocht en oriëntatieproject. Cultilene fungeert hierbij in feite als toegangspoort richting de tuinbouw, voor alle Saint-Gobain-bedrijven.” Kansrijke producten en materialen Derksen is heel duidelijk: concrete ‘smart materials’ vanuit de woning- en utiliteitsbouw, die kunnen worden toegepast in de tuinbouw, zijn op korte termijn nog niet te verwachten vanuit Saint-Gobain. “We zitten nog in de onderzoeksfase. Desondanks zijn er wel bepaalde producten en materialen die kansrijk zouden kunnen zijn en telers kunnen helpen de productie te verbeteren en energie te besparen. Dan denk ik met name aan bepaalde typen glas en plastic folies, die worden ingezet in de woning- en utiliteitsbouw.” De Innovations and Solutions Manager noemt concreet glas met een lage emissiecoating, de zogeheten Low E-coating. Deze wordt nu al toegepast in de bebouwde omgeving. “Deze coating zorgt ervoor dat veel minder energie verloren gaat via het glas en zou op die manier een bijdrage kunnen leveren aan de energietransitie waar de tuinbouw voor staat. Feit is echter ook dat de coating nu nog zorgt voor lichtverlies; iets dat in de tuinbouw vanzelfsprekend niet wenselijk is. Maar we gaan kijken of we het glas met deze coating, door verder te innoveren, wellicht geschikt kunnen maken voor de tuinbouw. Wat dit betreft staan we echter nog aan het begin.” Manipuleren van lichtspectrum Een ander product dat Saint-Gobain in het vizier heeft als mogelijk kansrijk voor de tuinbouw is een plastic folie, die het lichtspectrum manipuleert. “Deze folie is in staat om groen licht, waar de plant minder aan heeft, om te zetten naar rood licht. Dit is nuttig in de fotosynthese. De levensduur van een dergelijke folie is echter nog niet optimaal, en dat is wel een struikelblok voor inzet in de tuinbouw. Ook dat vergt dus verder onderzoek. Maar er zullen de komende jaren ongetwijfeld innovatieve kasdekmaterialen gaan komen uit de koker van Saint-Gobain. Zeker als het ‘interne balletje’ gaat rollen en ook andere dochterbedrijven actief gaan kijken welke Saint-Gobain-materialen potentie bieden voor de tuinbouwsector.” Het project ‘ Smart Materials for greenhouses ’ wordt gefinancierd vanuit de Topsector Tuinbouw en Uitgangsmaterialen en High Tech Systemen en Materialen.

De afgelopen jaren werden al diverse onderzoeken uitgevoerd met de Winterlichtkas op de locatie van WUR Glastuinbouw in Bleiswijk. Deze kas is dusdanig ontworpen dat er in de winter gemiddeld 10 procent meer lichtinstraling is. Onder meer het speciale diffuse glas, de witte kasconstructie en de grotere kapmaat dragen hieraan bij. “De afgelopen jaren deden we met name onderzoek in de belichte komkommerteelt, begin dit jaar ging een onderzoek in de onbelichte teelt van hogedraad komkommer van start”, vertelt WUR-onderzoeker Frank Kempkes. “Enkele jaren geleden deden we al een proef met een onbelichte teelt, en daar kwamen we toen uit op een warmteverbruik van ruim 20 kuub per vierkante meter. Dat is te veel. In de transitie naar een fossielvrije teelt moet het warmtegebruik zoveel als mogelijk worden teruggebracht.” In de huidige proef, die plaatsvindt met het ras Uptrace van Nunhems en mede wordt gefinancierd vanuit Kas als Energiebron, willen de onderzoekers dit verbruik fors reduceren. “Een warmtegebruik van 10 kuub a.e (aardgasequivalenten) per vierkante meter is de doelstelling die er ligt. Dit warmtegebruik - inclusief klimatisering van de kas- moet worden ingevuld met maximaal 50 kWh (groene) elektriciteit per vierkante meter. Wanneer dat het geval is, is daadwerkelijk sprake van een fossielvrije teelt.” Actieve ontvochtiging Diverse factoren moeten volgens Kempkes bijdragen aan een lager warmteverbruik. Zo is de isolatiegraad verhoogd: in plaats van twee hangen er nu drie schermen. Daarnaast werden de komkommers ongeveer drie weken later geplant; om precies te zijn op 18 januari. “Ook zijn we actief gaan ontvochtigen, aangezien we intensiever schermen. Voorheen werkten we met een lucht-lucht-warmtewisselaar, waarbij de warme kaslucht werd gebruikt om koude buitenlucht op te warmen. Een nadeel van een dergelijk systeem is echter dat er niet efficiënt wordt ontvochtigd wanneer sprake is van kleine verschillen in absoluut vocht tussen binnen en buiten. Ook wordt de latente warmte, de verdampingswarmte van de plant, afgevoerd naar buiten. Met actieve ontvochtiging houden we deze in de kas.” Omdat het door de onderzoekers gewenste systeem pas in september klaar is voor gebruik vindt ontvochtiging op dit moment plaats met behulp van drie bouwdrogers. “Zo’n droger is in feite een kleine warmtepomp, die warmte en koude produceert. De koude benutten we om de kastemperatuur onder het dauwpunt te brengen. Dan condenseert het vocht in de lucht en heb je dus koude, droge lucht. Deze wordt vervolgens weer opgewarmd met de warmte die de warmtepomp produceert. Op die manier houden we de kas langer gesloten en blijft ook de latente warmte binnen. Dat zorgt voor energiebesparing.” Meer elektriciteits-inzet Kempkes is niet ontevreden over het verloop van het project tot nu toe. “Vanaf de start tot gisteren hebben we 6,8 kuub warmte per vierkante meter ingezet”, zegt hij op 26 juni. “En dat terwijl we de koudste maanden waarschijnlijk hebben gehad. Ik had wel verwacht dat we in de winter nog iets meer konden besparen, maar met name vanaf maart was het warmteverbruik marginaal. Met een beetje geluk gaan we het gestelde doel wel halen.” Door de hogere isolatiegraad is ontvochtigen belangrijker geworden, wat volgens Kempkes resulteert in een hoger elektriciteitsverbruik. “Voor de ontvochtiging en klimatisering van de kas is nu in totaal 12 kWh elektriciteit per vierkante meter ingezet. De komende maanden passen we ontvochtigingsinstallatie aan, waardoor we dit elektriciteitsgebruik hopelijk kunnen terugdringen.” Tevreden De proef behelst niet alleen reductie van de warmte-inzet, ook de CO 2 -inzet wordt beperkt. “In een fossielvrije teelt moet de CO 2 immers vanuit andere bronnen komen, die ook beperkt in omvang zijn. We willen in totaal onder de 15 kilo per vierkante meter blijven. Op dit moment doseren we niet meer dan een halve kilo CO 2 per vierkante meter per week; dat is ongeveer de helft van een reguliere praktijksetting.” Volgens Kempkes is tot op heden sprake van een goede gewasontwikkeling en productie. Maar een vergelijking maken met een normale teelt is lastig. “Dat komt mede doordat dit een enkelvoudige proef is, en we dus geen referentiekader hebben. Maar wat betreft het hoofddoel - halvering van het warmteverbruik - ben ik tot nu toe tevreden. We liggen goed op koers. En als we de 10 kuub per vierkante meter hebben gehaald, kunnen we vandaaruit hopelijk verdere stappen zetten.”

Door deze onzekerheid weg te nemen kan de sector met meer vertrouwen investeren in moderne energiezuinige kassen. Immers als het glas verkeerd wordt schoongemaakt en een deel van de lichttransmissie verloren gaat heeft dit direct gevolgen voor de productie. Dit project laat zien welke reinigingsmiddelen veilig zijn voor AR glazen en welke effectief zijn tegen vervuiling door typisch op kassen voorkomend chemisch vuil of microbiologisch vuil. Hogedruk en borstel Belangrijke conclusie is dat alle onderzochte reinigingsmiddelen veilig op glas zonder AR behandeling worden gebruikt. Dit geldt zowel voor de reiniging met hogedruk aan de binnenkant als ook voor de reiniging met borstelen aan de buitenkant. Op een kasdek komt in de praktijk zowel chemisch als ook microbiologisch vuil voor. Geen van de onderzochte middelen lijkt al het chemische vuil (bijvoorbeeld zout, zand, roest) op alle glazen te kunnen verwijderen: Virkon S en Menno ter Forte deden het redelijk op chemische vervuiling, XPG-CT1 was het meest effectief op chemische vervuiling, maar had weinig effectief op microbiologische vervuiling. Reinigingsmethode Aangezien telers vooral last ervaren van het reinigen van vervuiling aan de binnenkant van het kasdek, zijn de resultaten van de middelen samen met hogedruk het meest relevant. Hier kunnen beter middelen worden gekozen die effectief zijn en - nog beter - die ook nog het meest veilig zijn. Ook tests voor het verwijderen van chemisch en microbiologisch vuil zijn gedaan met praktijkconforme methodes en condities. Tijdens tests voor het verwijderen van chemisch vuil bleek dat vaker reinigen dan nu standaard in de praktijk (vaker borstelen en/of vaker spoelen) tijdens een schoonmaakbeurt het vuil soms beter kan verwijderen (vooral bij hogedruk). Wellicht kunnen door aanpassingen van de reinigingsmethodes in de praktijk (andere druk en snelheid bij hogedrukreiniging, andere rotatiesnelheiden van een borstel en andere borsteltypes) inclusief andere concentraties, inwerktijden van middelen tijdens de reiniging, in de toekomst betere reinigingsresultaten worden bereikt. Middelen die effectief zijn om microbiologisch vuil te verwijderen zijn niet altijd effectief tegen chemisch vuil. Wellicht kunnen door een combinatie van middelen in de praktijk betere reinigingsresultaten worden bereikt. De onderzoeksresultaten (zie leaflet in de bijlage) geven voor telers, glas- en middelenproducenten en voor machinebouwers inzichten om in de toekomst AR glas veiliger en effectiever te kunnen reinigen. Het eindrapport is toegevoegd als bijlage.

Meer over het onderzoek naar het reinigen van AR glas is nu al te lezen op de website van Kas als Energiebron Voor de organisatie van het LichtEvent wordt intensief samengewerkt met Glastuinbouw Nederland, Wageningen University & Research businessunit Glastuinbouw, Delphy en Plant Lighting. Dit evenement is de ideale gelegenheid om kennis op te doen van de laatste ontwikkelingen, inzichten en onderzoeken rondom (LED)belichting en licht en daarover te discussiëren. Locatie is het Delphy Improvement Centre. Telers kunnen deelnemen aan rondleidingen bij WUR Glastuinbouw en Delphy en workshops volgen over lopende en recente onderzoeken. Meer informatie over het programma en de inhoud van de workshops volgt binnenkort. Noteer de datum van woensdag 1 februari 2023 alvast in de agenda. Klik hier voor de presentaties van het vorige LichtEvent in februari 2020.