Zoeken

De monitoring op het gebied van klimaat werd gefinancierd door Kas als Energiebron en uitgevoerd door Delphy en Wageningen University & Research Glastuinbouw. De klimaatdata van de bedrijven die insectengaas hebben geïnstalleerd werden vergeleken met collega-bedrijven in de buurt zónder insectengaas. Tevens werden alle bedrijven met gaas ook onderling vergeleken. In dit verslag wordt een aantal typische momenten besproken. In 2022 was 19 juli de warmste dag van het jaar, met een buitentemperatuur van ruim 36 graden, zowel in het Westland als in de Bommelerwaard. Daarnaast waren week 24 en week 32 weken met de hele week zomerse temperaturen. In deze warme periodes bleek dat de bedrijven met insectengaas niet in de problemen kwamen als gevolg van een te lage ventilatiecapaciteit door het gaas in de luchtramen. Dat blijkt ook uit de twee onderstaande temperatuurgrafieken van 19 en 20 juli. De toevoeging mg (= met gaas) achter de bedrijfsnaam geeft weer dat het een bedrijf betreft met insectengaas. Verder zijn de kastemperatuur-lijnen samengesteld als gemiddelde van alle klimaatafdelingen van het betreffende bedrijf. Kastemperatuur onder controle Dat blijkt ook uit de twee temperatuurgrafieken van 19 en 20 juli (zie bijlage). De toevoeging mg (= met gaas) achter de bedrijfsnaam geeft weer dat het een bedrijf betreft met insectengaas. Verder zijn de kastemperatuurlijnen samengesteld als gemiddelde van alle klimaatafdelingen van het betreffende bedrijf. In beide afbeeldingen is te zien dat op 19 juli de kastemperatuur gemiddeld op de bedrijven met insectengaas prima onder controle bleef. Soms zelfs beter dan op de bedrijven zonder insectengaas. In de warme weken 24 en 32 lagen de resultaten in dezelfde lijn als in dit voorbeeld op 19 juli te zien is. Dat is te zien in de derde en vierde rij afbeeldingen in de bijlage. Extra grote luchtramen In de afbeeldingen is steeds te zien dat het bedrijf Rodalin1mg overdag beduidend koeler weet te blijven dan alle andere bedrijven. Dit in 2021 nieuw gebouwde bedrijf heeft met het oog op het insectengaas gekozen voor extra grote luchtramen, 2 x 1,66 m per 5.00 m vakmaat, in plaats van het gebruikelijke afmeting van 2 x 1,25 m. Dat helpt enorm. Dit bedrijf blijft overdag verreweg het koelste van alle bedrijven en heeft de minste raamstanden nodig. Bij een lagere raamstand is er door de grote luchtramen meer luchtuitwisseling mogelijk. HD nevel Alle bedrijven met insectengaas hebben ook een Hoge Druk nevelinstallatie geïnstalleerd. Dit zorgt voor koeling van de kaslucht en voor het verhogen van het vochtgehalte. Per m3 bevat lucht met een hoger vochtgehalte meer energie. Daardoor is er dus minder volume luchtuitwisseling nodig om dezelfde energie uit de kas af te voeren. Bovendien zorgt het hogere vochtgehalte voor een groter enthalpie-verschil met de buitenlucht, waardoor de drijvende kracht voor de luchtuitwisseling groter is. Dit is ook positief voor het beheersen van de temperatuur. Luchtvochtigheid hoger Door de aanwezigheid van het insectengaas én het gebruik van de HD nevel zijn de vochtgehaltes, in de vorm van RV en AV, overdag op de bedrijven met insectengaas hoger dan op de bedrijven zonder insectengaas. Zie als voorbeeld hiervan rij 5 en 6 met grafieken. De grafiek geven de gemiddelde waardes van RV en AV weer van de 7 dagen in week 24 én van alle klimaatafdelingen per bedrijf. De bedrijven met mg achter hun naam hebben insectengaas. In de zomer overdag telen met een hogere luchtvochtigheid is positief voor de groei. Vanuit de HNT-kennis is bekend dat dan de huidmondjes verder open zullen staan, waardoor beter CO2 opgenomen kan worden en dus meer fotosynthese mogelijk is. Daarnaast kan je verwachten dat er door het lagere ventilatievoud mét insectengaas minder CO2 verliezen optreden. Eindconclusies De eindconclusies van het monitoringsproject zijn: Telen met insectengaas + HD nevel is heel goed mogelijk. Er hoeven geen problemen verwacht te worden ten aanzien van te hoge dagtemperaturen. Dit geldt voor de gebruikte gaasmaten, (kleinste was 0.4*0.7 mm) en bij normale luchtraamafmetingen; Het gebruik van een Hoge Druk nevel installatie is bij toepassing van insectengaas wel wenselijk; Bij nieuwbouw is het installeren van extra grote luchtramen te overwegen; Door hogere RV en AV-waardes met insectengaas én met HD nevel is extra groei mogelijk. Dit is niet met metingen geverifieerd. Vervuiling van het gaas De bedrijven met insectengaas hebben allemaal ervaren dat het gaas redelijk snel vervuild raakt en daarom jaarlijks schoongespoten zal moeten worden. Dit is een flinke klus, die bovendien uitgevoerd moet worden bij 100% raamstand en dus gepland zal moeten worden in de periode mei-oktober. Luchten in winter en voorjaar Met insectengaas in de luchtramen moet bij geringe gewenste ventilatie rekening worden gehouden met een zekere mate van minimale raamstand om tot enige ventilatie te komen. Navolging Op dit moment wordt er een nieuwgebouwd bedrijf opgeleverd, waarin ook insectengaas geïnstalleerd is. Tevens hebben meerdere bestaande bedrijven plannen om in 2023 insectengaas in hun bestaande kas te installeren. De bedrijven die hun nek uitgestoken hebben met deze investering vinden dus navolging. Het is fijn om dat te kunnen constateren.

Doel In een praktijkkas klimaatverschillen bepalen met een draadloos sensornetwerk en correleren met de meetwaarden van de klimaatcomputer, oogstdata en ziektedruk in het gewas met behulp van AI (artificial intelligence). Hiermee kan de teler bij het kiezen van de setpoints in zijn klimaatcomputer preciezer inspelen op de realisatie van een gelijker kasklimaat. Doel is verder verbetering van klimaatgelijkheid door via AI en big data te sturen op basis van een groot aantal decentrale metingen met draadloze sensoren. Toelichting In een commerciële gerberakas (van Veen Gerbera’s) wordt gedurende vier maanden data verzameld van binnen- en buitenklimaat met een draadloos sensornetwerk, de acties van de klimaatcomputer, oogstresultaten en de ziektedruk. Met behulp van AI worden correlaties gezocht tussen enerzijds de klimaatdata, de productie en ziektedruk en anderzijds tussen de klimaatdata en acties van de klimaatcomputer. De verwachting is dat de klimaatcomputer invloed heeft op de klimaatgelijkheid en deze met hele specifieke acties kan verbeteren. Bijvoorbeeld als reactie op windrichting en windsnelheid een ventilatiestrategie kiezen die tot de minste ongelijkheid leidt. Op basis van de analyse van het verband tussen klimaatongelijkheid en productie of ziektedruk wordt een indeling gemaakt van de relevantie van de ongelijkheid en van de noodzaak om hier acties op te ondernemen. Projectnummer: 20132

Onderzoekers van Wageningen University & Research hebben op verzoek van Kas als Energiebron de mogelijkheden op een rij gezet. Het duurde langer dan verwacht, de ontwikkelingen gaan snel en daarom zijn er nu twee rapporten uitgebracht. In het rapport “Vochtbeheersing in kassen en terugwinning latente warmte” worden zowel de theoretische aspecten behandeld als de verschillende systemen voor terugwinning besproken. Die systemen kunnen op verschillende manieren worden ingedeeld: systemen die voor hun werking afhankelijk zijn van de buitencondities of het verschil in absoluut vocht binnen en buiten de kas en de systemen die onafhankelijk van het buitenklimaat functioneren. Vervolgens hebben de onderzoekers nog enkele nieuwe systemen bedacht, varianten op de bekendere bestaande systemen op basis van ontvochtiging met buitenlucht zoals luchtbehandelingskasten (LBK) met slurven of systemen die lucht van boven het scherm in de kaslucht brengen (o.a. Ventilation Jet en Airmix). Vervolgens is met behulp van het simulatieprogramma Kaspro berekend hoever het energieverbruik kan worden teruggebracht gebruik makend van de verschillende systemen voor terugwinning van latente warmte. De modellering is uitgevoerd voor drie verschillende kastypen, zowel voor een onbelichte als belichte tomatenteelt. De in theorie best presterende systemen voor ontvochtiging zijn de systemen die die niet alle latente warmte terugwinnen, maar die de minste hulp energie vergen. Voorbeelden zijn een (nog niet bestaand) systeem met een dubbele gevel met metaal krullen of een al wel bestaande LBK met regain unit. Deze systemen zijn voor hun werking echter wel afhankelijk van de buitencondities. Voor de waarden, zie deze tabel . In theorie kan dus juist in een belichte kas het laagste warmteverbruik gerealiseerd worden. Dat komt omdat de lampen ook al warmte afgeven en de latente warmte door de verdamping van water wegens de belichting kan worden teruggewonnen. Hierbij is tevens verondersteld dat er geen extra minimum buis meer nodig is om bijvoorbeeld een gewenst verticaal temperatuur profiel te handhaven. Tip: Bekijk ook onze weblectures , bijvoorbeeld 3, 7 en 9.

Rob Wientjens van Climeco heeft deze winter de draadloze sensoren ter beschikking gesteld die door medewerkers van Westburg zelf zijn opgehangen. Gelijk klimaat “Het eerste wat opviel gedurende de vier weken dat er gemeten werd, is dat het klimaat in de afdeling behoorlijk gelijk is. Dat is o.a. te danken aan de goede isolatie van de gevels met stegdoppel platen”, vertelt René. “Wat ook bleek bij te dragen aan de gelijkheid is de werking van de horizontale ventilatoren die 24 uur per dag op maximaal vermogen draaien, zowel bij gesloten als open stand van het energiedoek. Zodra deze op lager vermogen draaiden, nam de ongelijkheid toe. Ook een kier van 2-3 cm veroorzaakte direct temperatuur verschillen.” “Bij een nadere analyse en bespreking van de resultaten achteraf kwamen wel twee belangrijk verbeterpunten naar boven. De verwarmingsregeling bleek erg onrustig. Dit was eenvoudig te verhelpen door de stuursnelheid van de klimaatcomputer aan te passen. Ook de voordruk van de transportpomp was te hoog ingesteld, waardoor de regeling van de verwarmingskleppen anders werkt dan kan worden verwacht.” Met wat extra aandacht en metingen is verbetering van het klimaat en verlaging van het energieverbruik in kassen mogelijk. Dit blijkt achteraf vaker.

“Doordat we met meerdere sensoren in een afdeling meten hebben de teeltmanagers nauwelijks verschil in interpretatie van de uitkomsten. Dat is het grote voordeel met het monitoren via de klimaatcomputer. Een enkele meetbox zegt namelijk vrij weinig over het klimaat over grotere oppervlakten.” “Aan het begin van de teelt zie je goed wat er gebeurt met een plant, maar later sluipt een afwijking er meer in. Zeker ’s nachts heb je minder goed in de gaten wat er gebeurt. Je ziet pas achteraf waar het anders was, welke planten beter zijn gegroeid. Dat wil je voorkomen en daar hebben nu de gegevens voor. Meten van homogeniteit van het klimaat is belangrijk omdat je zo maximale productie kan bereiken.” Uitbreiding “Na een aantal jaren hebben we de set uitgebreid met sensoren om de verwarmingsbuis te meten. Onafhankelijk van de klimaatcomputer kunnen we nu in afdelingen de aanvoer en retour meten. Dit geeft ons een schat aan informatie over de werking van pompen, kleppen en de regeling. Zeker omdat we continu kunnen meten hebben we een goed overzicht van wat er in de nacht gebeurt.”

“Doordat wij volgens ‘Het Nieuwe Telen’ willen werken is het van belang om goed inzicht te krijgen in het kasklimaat. Kwaliteit, energiebesparing en een gezond gewas zijn voor Holstein Flowers belangrijke speerpunten. Vorig jaar hebben wij het AgriSensys systeem aangeschaft. Door de draadloze sensoren kunnen we afdelingen monitoren of het systeem verplaatsen naar een andere locatie. Voordeel is ook dat we niet alleen horizontaal, maar ook verticaal kunnen meten. Niet alleen de grotere oppervlakten, maar ook intensief meten in een proefvak is goed mogelijk. Zo hebben we laatst verschillende strategieën met betrekking tot buistemperatuur kunnen testen." “De komende periode gaan we weer inzoomen op een afdeling in een van onze kassen. We krijgen hierdoor steeds meer grip op de klimaatregeling. Op deze manier hebben we veel sneller in de gaten wat oorzaak en gevolg is. Deze tijdwinst in combinatie met het inzicht wat we krijgen via het dashboard is enorm waardevol voor ons. Bij wijze van proef hebben we ook een aantal geventileerde draadloze sensoren. De meetresultaten van deze sensoren geven ook weer extra informatie met betrekking tot het klimaat.”

De belangrijkste factoren die de ongelijkheid versterken zijn: Grotere warmtestromen in de kas bij lage buitentemperatuur, veel zon of veel wind. De wind in het algemeen, versterkt door onnauwkeurige windwaarnemingen door de klimaatcomputer. Scherminstallaties: enerzijds door het toenemen van temperatuurverschil boven het doek en in de kas (negatieve invloed), anderzijds kunnen schermen de invloeden van buiten dempen. Vooral open doeken of schermkieren hebben een negatieve invloed op de gelijkheid. Ook ontstaat bij het openen van het scherm vaak lokale kouval. Latere aanpassingen aan kas en installaties: meer horizontale isolatie t.o.v. de gevels, groter temperatuurverschil in het verwarmingsnet. Basale onvolkomenheden zoals kapotte ruiten, slecht afgeregelde kleppen, onnauwkeurige sensoren. Met het model kan het effect van maatregelen op de gelijkheid vooraf worden bepaald. Maatregelen ter verbetering zijn: Herontwerp van de installaties na aanpassingen, bijvoorbeeld na uitbreiding van de isolatie. Voorkomen van verstorende thermische wervels door een dichter scherm, nokschotten of overdruk. Gelijkmatiger distributie van de ventilatielucht, bijvoorbeeld door zonering van de luchtramen of twee-zijdig scharnierende luchtramen. Mechanische ventilatie en circulatie met gerichte toevoer door het gewas. Aanvullende, decentrale klimaatsystemen voor het wegregelen van lokale verschillen. Reduceren van verstorende warmtestromen, bijvoorbeeld door het koelen van assimilatielampen. Dit project is gefinancierd vanuit het programma Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma van LTO Glaskracht Nederland en het ministerie van Economische Zaken. Het eindrapport van het project is beschikbaar en vindt u via onderstaande link.

Tot oktober heeft dit systeem op de eerste helft van de tuin gehangen, zodat we inzicht konden krijgen in de verdeling van temperatuur en luchtvochtigheid. Door het meten met meerdere sensoren konden we goed monitoren of het klimaat en de klimaatgelijkheid voldoende waren in deze afdeling. Uiteraard is een gezond gewas het belangrijkste uitgangspunt en de uitdaging daarbij is om zo min mogelijk energie daarbij te gebruiken. Investeringen hebben we juist niet gedaan om het klimaat te optimaliseren. Onze doelstelling was om met de huidige techniek in de kas verder te optimaliseren. Klimaat is anders in ander deel van de kas Sinds twee maanden hebben we het systeem in een ander deel van de kas hangen. Het blijkt dat het klimaat hier toch anders reageert dan in de eerste afdeling. we kunnen nu snellere stappen zette, door de ervaringen die we hebben opgedaan met dit systeem. Doordat het een monitoring systeem is, moet je wel in staat zijn om de regelingen in de klimaatcomputer in samenhang met de sensoren te zien. Dat kostte in het begin wel wat tijd. Continue monitoring loont. De verschillen in jaargetijden en de fasen van het gewas in de kas kunnen nog steeds verstorend zijn, waardoor bijgesteld moet worden. We hebben met dit systeem nieuwe inzichten gekregen en bovendien zien we interessante verbanden tussen actie (van regeling) en reactie (van klimaat).

“We hebben met deze sensoren nu een jaar een van onze kassen gemonitord. We hadden al een idee hoe het verliep met betrekking tot het klimaat. Vooral op het gebied van warme en koude plekken konden we niet echt de vinger op de zere plek leggen. Met het sensornetwerk hebben we feilloos inzichtelijk kunnen krijgen hoe het zat. De grootste uitdaging is dan hoe je dit aan moet passen zonder investeringen te plegen. Doordat we mooi oorzaak en gevolg konden zien tussen sturing en klimaat hebben we de regeling verder aangepast en zo het klimaat kunnen verbeteren. Met name gebruik van doek, ramen en verwarmingsnet kan in de verkeerde combinatie veel ongelijkheid veroorzaken. Doordat we temperatuurvoelers op aanvoer en retour van verschillende afdelingen onder en bovenbuis hadden aangebracht konden we bovendien zien dat kleppen niet altijd de goede stand hadden en bovendien aan het lekken waren. Ook hebben we vastgesteld dat het niet isoleren van een aanvoerleiding zorgt voor een continue warme plek in de kas, dit gaan we nu ook aanpassen. Het is interessant om te zien dat je er niet bent door eenmaal bij te sturen en dan te denken dat je het in de vingers hebt. Soms kijken we een maand niet naar de data van het systeem, maar zodra je het dan weer oppakt loont het zich altijd weer de moeite en houd het je scherp. Ook voor ons is AgriSensys een goed instrument om nog steeds bij te leren.

“In een van de teeltafdelingen hadden we te kampen met flinke temperatuurverschillen tot soms wel 5°C. Dat gaf ook teeltproblemen, zoals vochtophoping op de warmste plekken en soms een stipje roest (schimmel). Wij hebben geen ventilatoren en waren gewend de vochtafvoer te regelen met schermkieren. Op basis van de goede resultaten bij chrysantenkwekerij Arcadia, met een LBK met slurf bovendoor om buitenlucht te doseren, besloot SVCO om deze door Technokas te laten installeren in een afdeling van 13.500 m2. In een project van Kas als Energiebron monitorde Paul Blom (Multi-meet) met draadloze sensoren gedurende drie maanden de gelijkheid van het klimaat. Dit werd vergeleken met een referentieafdeling zonder LBK’s. Opvallend is dat het klimaat nu perfect gelijk is in de afdeling met LBK’s. Bovendien durven we nu bij een hogere RV te telen tot boven de 90%. De gelijkheid komt vooral doordat schermkieren niet meer nodig zijn. Dit wordt in de referentieafdeling zonder LBK’s ook niet meer gedaan. Daar zien we echter dat de RV wel ongelijk is. Deze is lager aan de gevels, omdat daar waarschijnlijk veel vocht condenseert. Met alleen ventilatoren wordt het daar ook al gelijker, denk ik. De uitblaastemperatuur van de slurven kan het beste op kastemperatuur worden ingesteld. In het begin bliezen we warmer de kas in, maar dat geeft ongelijkheid. Helaas kunnen we het energieverbruik van de afdelingen nog niet apart bepalen. Toch ben ik overtuigd dat we flink besparen door meer schermuren en minder warme buis. Het verbruik op het hele bedrijf lag namelijk in de eerste drie maanden op zes hectare 1 m3/m2 lager dan verleden jaar. Terwijl het dit jaar een koudere winter was.”