Zoeken

Restgas in bovengrondse installaties Bij nagenoeg elk geothermieproject in Nederland is er sprake van opgelost (aard)gas in het formatiewater dat naar de oppervlakte wordt gepompt. Het is gebruikelijk dat dit gas door middel van een ontgassertank van het water wordt gescheiden en nuttig wordt ingezet voor de productie van extra warmte door middel van verbranding in een ketel of WKK. De uitgevoerde studie heeft zich gericht op de vraag of er sprake is van een fractie gas die niet door de ontgasser wordt gescheiden en wat de impact hiervan is, of kan zijn op met name de bovengrondse installatie op het gebied van (explosie)veiligheid en integriteit. De presentatie en meer informatie over dit onderzoek zijn hier te vinden op de site van Kas als Energiebron. Verantwoord gebruik mijnbouwhulpstoffen Het gebruik van mijnbouwhulpstoffen is op dit moment nog noodzakelijk in de geothermie (in de boorfase en voor een effectief putbehoud in de winningsfase). De sector heeft behoefte aan: beter inzicht van de wettelijke kaders van de toepassing van mijnbouwhulpstoffen, de maatschappelijke wensen ten aanzien van transparantie en de milieu-impact en praktische instrumenten hoe daar als geothermie operator efficiënt en effectief invulling aan te geven. Doel van het project was om vanuit een grondige inventarisatie van de wettelijke kaders voor de toepassing van mijnbouwhulpstoffen, de maatschappelijke wensen, milieu-impact en praktische aanpak vanuit de olie en gaswinning, een efficiënt, effectief en praktisch Chemical Management Systeem (CMS) op te zetten voor toepassing van mijnbouwhulpstoffen door operators in de geothermie. Klik hier voor de presentatie en meer informatie over dit onderzoek op de website van Kas als Energiebron. Afronding Kennisagenda Aardwarmte De Kennisagenda Aardwarmte is in 2014 gestart vanuit het programma Kas als Energiebron met een budget van € 500.000 per jaar, gefinancierd vanuit LNV en de glastuinbouwsector. Met de bovenstaande projecten is de kennisagenda vanuit Kas als Energiebron afgerond. Hier vindt u een overzicht van de projecten die zijn uitgevoerd. Zie bijlage 'KA Aardwarmte Vogelvlucht' voor de presentatie over de kennisagenda tijdens het recent georganiseerde webinar. Kennis en Innovatie Roadmap Aardwarmte (KIRA) De kennis- en innovatie ontwikkeling wordt nu vervolgd door EBN met het programma Kennis en Innovatie Roadmap Aardwarmte, gefinancierd vanuit het ministerie van EZK. Het doel van het programma KIRA is het coördineren van vraaggestuurd onderzoek voor aardwarmte en het creëren van meer overzicht en meer balans tussen aanbod en vraag van innovatie voor aardwarmte. Binnen het programma wordt momenteel gewerkt aan vier onderzoeken: Grondwatermonitoring; Alternatieve materialen voor putontwerp; Verbranding van NORM houdend vast materiaal (‘filterzakken’); Cementing best practices. Vanuit KIRA wordt komend voorjaar een vernieuwde innovatieagenda 2030 verwacht en een oproep voor projecten. Meer informatie via de website van EBN .

Een eerdere studie liet zien dat microbiologie in geothermische systemen relevant is voor veilige productie. De microbiologie kan uit de aangeboorde ondergrond komen. Deze eerdere studie was gedaan op een enkel geothermisch systeem. De diversiteit van microbiologische soorten die zijn aangetroffen in verschillende geothermische systemen is onderzocht in deze studie. De microbiologische samenstelling van zes verschillende geothermische systemen in Nederland zijn onderzocht door gebruik te maken van kwanitificatie (QPCR) en identificatie (NGS) moleculair biologische technieken. Op maandag 25 maart zal het resultaat van deze studie worden toegelicht op de bijeenkomst Kennisagenda Aardwarmte . Dit project is geïnitieerd vanuit de Kennisagenda Aardwarmte . Lees meer over dit onderzoek via onderstaande link.

Conclusie Inhibitoren hebben uitgaande van de nu toegepaste materialen, door hun beschermende werking tegen corrosie een positief effect op het milieu, omdat de kans op lekkages als gevolg van corrosie wordt gereduceerd. Daarbij wordt ook neerslag van radioactief lood in de bovengrondse installaties gereduceerd. Wel bestaat er een risico op lekkage van inhibitoren aan de injectiekant. Een worstcasescenario geeft aan dat bij een niet tijdig gedetecteerde lekkage na 25 jaar maximaal 0,35 ppm aan inhibitor bij een drinkwaterput kan worden aangetroffen. Hierbij dient te worden opgemerkt dat de afbreekbaarheid van (afbreekproducten van) inhibitoren onder geothermische condities in reservoirs of watervoerend pakket onbekend is en dat dit beter dient te worden uitgezocht. Aanbevelingen opstellen van een structureel corrosiemanagementplan voor de gehele sector en verwerking in risk-based inspectieplan; kwaliteitscontrole op corrosiemanagementplan (audit); implementeren corrosietoeslag in putontwerp standaarden; beter uitzoeken hoeveel inhibitor er in het reservoir terecht komt, wat de afbreekbaarheid van de inhibitoren is (incl. afbreekproducten), wat de diffusie snelheid van inhibitoren is, hoe het reservoir water zich door het omliggende gesteente verplaatst en wat het effect van de inhibitoren en afbraakproducten is op het milieu; daarnaast wordt onderzoek naar toepassing van meer corrosiebestendige materialen aanbevolen, waardoor de dosering van inhibitoren naar verwachting kan worden beperkt. Dit project is geïnitieerd vanuit de Kennisagenda Aardwarmte . Lees meer over dit onderzoek via onderstaande link.

Aanleg van aardwarmteputten in fijnzandige formaties De primaire onderzoeksvraag is hoe in ondiepe geothermie zand- en sliblevering tot een minimum te beperken is. Belangrijk hierbij is de vraag in welke mate kennis en ervaringen uit de olie- en gasindustrie toepasbaar is. Restgas in bovengrondse installaties aardwarmte Een van de mogelijke oorzaken van corrosie in de bovengrondse installaties is restgas in de installatie na de ontgasser. Op dit moment is er onvoldoende kennis over de hoeveelheden en samenstelling hiervan. Het project levert een overzicht van mogelijke aanpassingen in het systeem ontwerp (incl. materiaalkeuzes). Grondwatermonitoring geothermiesystemen Om het risico op putlekkages te verkleinen, zijn beschermende maatregelen beschikbaar, maar de kans op putlekkage is nooit helemaal weg te nemen, bijvoorbeeld door technisch falen van materialen. Via grondwatermonitoring is het functioneren van de beschermende voorzieningen te bewaken. Voor drie geothermie praktijklocaties wordt een kosten-efficiënt en haalbaar grondwatermonitoringssysteem ontworpen. Geothermie in zoutcavernes Er zijn honderden zoutcavernes in Nederland. De studie onderzoekt de haalbaarheid van het winnen uit én opslaan van warmte in deze cavernes. Verantwoord gebruik van mijnbouwhulpstoffen Het gebruik van mijnbouwhulpstoffen is soms noodzakelijk in de geothermie. Dit project levert een overzicht van de bijbehorende wettelijke kaders en een beschrijving van de maatschappelijke wensen ten aanzien van transparantie en milieu-impact. Aan de hand hiervan zet men in dit project een praktische tool op voor de keuze en de registratie van de gebruikte stoffen. Kennisagenda Aardwarmte Vanuit het programma Kas als Energiebron zetten LTO Glaskracht Nederland, de ministeries van LNV en van EZK ca. € 500.000 per jaar in voor kennisontwikkeling aardwarmte. Lees hier meer over de Kennisagenda Aardwarmte.

De belangrijkste doelen waren het identificeren van corrosiebedreigingen (naast scaling en chemische behandeling) en van methoden om slijtage en dergelijke te voorkómen zodat reeds in het ontwerpstadium de juiste keuzes gemaakt zijn qua levensduur en kostenbeheersing. Het rapport biedt een analyse van de relevante bedreigingen voor de putintegriteit en praktische richtlijnen voor inspectie, onderhoud en materiaalkeuze. Het definieert het proces voor beslissingen over materiaalselectie voor geothermische boorputcomponenten en geeft voorbeelden van materiaalselecties voor alle broncomponenten. De noodzakelijke chemische behandelings-, controle- en inspectieregimes zijn beschreven. Dit alles op basis van een lifecycle-benadering. Tevens zijn richtlijnen gegeven voor de bepaling van de onderhoudstoestand van bovengrondse installaties. Assetbeheersplan Het rapport bevat daarnaast een ontwerp Asset Management Guideline (AMG) waarmee de Nederlandse geothermische industrie een assetbeheersplan kan ontwikkelen. De AMG richtlijn zet de reglementaire vereisten nog eens op een rij en dekt de Asset Integrity-levenscyclus af inclusief organisatorisch en operationeel/technisch beheer. De AMG richtlijn gaat in op het belang van risicomanagement van bedreigingen en geeft richtlijnen voor betrouwbaarheid, inspectie, testen, monitoring en onderhoud van geothermische putten en bovengrondse apparatuur. De richtlijn is opgezet om het opzetten of verbeteren van een Asset Management Plan te vereenvoudigen, met specifieke focus op de bouwfase en de operationele fase. De resultaten zijn inmiddels opgepakt door de operatorsorganisatie DAGO. Dit onderzoek is toegelicht op de bijeenkomst kennisagenda aardwarmte 24 mei 2018 . Het eindrapport is beschikbaar en is te downloaden via onderstaande link. Het project is uitgevoerd door Wood Group Intetech en is tot stand gekomen in het kader van de Kennisagenda Aardwarmte van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, LTO Glaskracht Nederland en het programma Kas als Energiebron.

Kan radial jetting in de Nederlandse geologische omstandigheden bijdragen aan een hogere putopbrengst? Voor bepaalde lagen kan dat inderdaad het geval zijn. Aanbeveling is om een fieldtest te doen en bij nieuwe projecten rekening te houden met deze optie in het putontwerp. Ronald den Boogert (RDS); Radial jetting voor Nederlandse geothermieprojecten , Hoe kunnen we de onder- en bovengrondse installaties nog beter beheren? Woodgroup heeft een direct toepasbaar management systeem ontwikkeld waarmee het beheer kan worden geoptimaliseerd, en wat ook een goede basis biedt voor goede communicatie over het project en kennisuitwisseling. Arnaud Barre (Woodgroup); Geothermal Asset Manegement – guideline , Wat weten we over temperatuurgradiënten nabij breuksystemen? De verticale temperatuurgradient varieert en is op sommige plaatsen hoger dan de veelal aangehouden 31,3 graden. Dit is zeer de moeite waard om te betrekken in de locatiekeuze. Dick Stegers (T&A); Geothermal potential near fault zones Wat zijn de ervaringen met Lage Temperatuur Aardwarmte. In een project in Zevenbergen wordt gewerkt met een aanvoertemperatuur van ca. 30 graden. Met warmtepompen wordt dit opgehoogd naar 40-55 graden en daarmee wordt de –goed geïsoleerde- kas verwarmd. Ronald-Jan Post (Greenbrothers). Bekijk de presentaties onderaan dit artikel bij de downloads. De Kennisagenda Aardwarmte is een initiatief van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, LTO Glaskracht Nederland en het programma Kas als Energiebron.

De Kenniscoördinatiegroep Aardwarmte heeft specifieke categorieën benoemd waarop indicaties kunnen worden ingediend. Zo kunnen partijen indicaties indienen op de onderwerpen ondiepe geothermie, analyse van (ultra)diepe geothermie gegevens, grondwaterbescherming, verantwoord gebruik van mijnbouwhulpstoffen. De categorie ‘open innovatie’ wordt voorgezet. Partijen worden uitgedaagd om een innovatief onderzoek in te dienen dat de geothermiesector meer competitief maakt door kostenreductie. Het budget voor deze call is €375.000. Procedure Iedere partij kan een voorstel indienen (een projectindicatie ) op de benoemde categorieën. Een projectindicatie kan tot uiterlijk dinsdag 29 mei, 06.00 uur worden gestuurd aan de Onderzoekscoördinator, Frank Schoof. Bekijk de brief voor meer informatie over de vijfde call en de beschrijving van de verschillende categorieën . Kennisagenda Aardwarmte Eind 2014 zijn LTO Glaskracht Nederland en het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) met partijen uit de keten de kennisagenda aardwarmte gestart. Vanuit het programma Kas als Energiebron zetten LTO Glaskracht en LNV daar circa € 500.000 per jaar voor in. Lees hier meer over de Kennisagenda Aardwarmte.

DAGO heeft parallel aan dit project een eigen bureau weten op te bouwen. Daarmee is kennismanagement kwalitatief geborgd, zowel procesmatig als inhoudelijk. Hierdoor is een solide basis gelegd voor verdere ontwikkeling van de risicobeheersing en standaardisering. Tevens heeft het project kennismedewerker ervoor gezorgd dat de operators een actieve rol kregen in de vraagsturing van het kennisprogramma en ontwikkeling via de Kennisagenda Aardwarmte. Eén van de belangrijkste resultaten van het project is de complete opzet van eigen Veiligheids- en Gezondheidsmanagementsysteem dat gebaseerd is op bestaande ISO-standaarden. Dit systeemvormt de basis voor de verdere ontwikkeling van alle toekomstige managementsystemen en standaarden vanuit DAGO, ten behoeve van kennis en overdracht voor meer veilige, betrouwbare en betaalbare geothermie . Een ander belangrijk resultaat is zichtbaarheid en centralisatie. DAGO heeft met de uitvoering van dit project de kans gegrepen om een centrale organisatie te ontwikkelen die het aanspreekpunt is voor operators en vertegenwoordigers vanuit de verschillende overheden. In de aankomende jaren zal de focus voor alle betrokkenen liggen op een verdere opbouw van een gedegen bedrijfsvoering binnen de geothermiesector, met daarin een belangrijke brugfunctie voor DAGO. Het project heeft ook bijgedragen aan de opbouw van een netwerk van specialisten in de geothermie sector, waarbij een hechte relatie is ontwikkeld met NOGEPA en andere olie- en gas gerelateerde bedrijven. Duidelijk is geworden dat geothermie geen olie- en gas is en zal dat ook nooit worden. Veel expertise uit de olie- en gaswereld wordt reeds gebruikt, maar geothermie kent ook wezenlijke verschillen. Denk hierbij aan gebruik van de ondergrond, de warmtevraagkant of de organisatie van de keten. Geothermie zal zich als een zelfstandige bedrijfstak verder ontwikkelen. De aanbevelingen uit dit project dragen bij aan de basis voor vervolgprojecten en activiteiten binnen DAGO en de geothermie sector. Een greep uit de aanbevelingen: Algemeen: gedegen geothermie borgt veiligheid, zekerheid, betrouwbaarheid, betaalbaarheid en conformiteit. Het is aan alle betrokkenen om ervoor te zorgen dat de randvoorwaarden en instrumenten hierbij passend en doelmatig ontwikkelen. Het succes zit in de samenwerking en communicatie. Voor DAGO: bouw DAGO verder uit en borg betrokkenheid met de geothermiepraktijk in kennisontwikkeling en innovatie agenda’s Voor KennisAgenda Aardwarmte en opvolgers daarvan: zorg voor een goede regie van de kennisontwikkeling en de daaruit volgende toepassingen. Kennisprojecten dienen altijd een duidelijke relatie hebben met de benodigde randvoorwaarden en instrumenten en de context van de geothermie. Voor beleid en toezicht: Stuur en ontwikkel duidelijke en passend kaders en regelgeving. Blijf de sector daarbij actief betrekken en heb oog voor de fase waarin deze innovatie zich bevind en ondersteun waar nodig. Het project is uitgevoerd door DAGO en is tot stand gekomen in het kader van programma Kas als Energiebron van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en LTO Glaskracht Nederland.

Resi Veeningen (Panterra Geoconsultants) liet zien dat met name de analyse van de cuttings waardevolle extra informatie kan leveren voor zowel de exploratie van nieuwe putten als de bedrijfsvoering van de betreffend bron. Guido Bakema (IF Technology) ging in op de mogelijkheden van aardwarmtesystemen met één boorgat. Van de drie beschreven systemen verdient het aanbeveling om de zgn. monobron technisch en economisch verder uit te werken. Het gaat dan om wat kleinschaligere toepassingen dan het gebruikelijke doubletsysteem. Maurice Hanegraaf (TNO) gaf een interessante inkijk in onderzoeksactiviteiten van TNO op het gebied van geothermie, ook internationaal. Ton Noordervliet (Newell Engineering) sloot de middag af met een analyse in welke gevallen ‘dunnere’ en daardoor goedkope putten zinvol kunnen zijn. In bepaalde gevallen kan een slim-hole ontwerp een goede optie zijn voor ultradiepe geothermie exploratie. Aan de bijeenkomst namen zo’n 60 personen deel. Binnenkort worden wederom enkele projecten afgerond en volgt weer een kennisbijeenkomst. Houd de agenda in de gaten! Presentaties Adding value to routinely obtained geothermal well data Single hole geothermische systemen TNO activiteiten voor geothermie Slim-hole drilling for geothermal wells De Kennisagenda Aardwarmte is een initiatief van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, LTO Glaskracht Nederland en het programma Kas als Energiebron. Lees meer over de projecten via onderstaande links.

Microbiologie in aardwarmteprojecten In geothermiesystemen kunnen bacteriën zorgen voor verstoppingen van injectiesystemen en gevaarlijke H2S-vorming. Om een beeld te krijgen welke microbiologie optreedt en mogelijk problemen kan veroorzaken wordt de microbiologie van verschillende doubletten, in verschillende aardlagen, bestudeerd. Microbial vult het protocol dat in het eerdere project van Microbial voor de Kennisagenda is ontwikkeld, aan met de kennis over de effecten in de verschillende aardlagen en de bestaande geothermie-putten. Hiermee kunnen geothermiebedrijven microbiologische problemen beter voorkómen en beheersen. Lees meer over dit onderzoek. Onderzoek verwijdering testwater geothermie Bij de ontwikkeling van geothermieputten komt testwater naar boven. In de aanlegfase is het veelal niet mogelijk dit water direct weer te herinjecteren. De verwerking kan op meerdere manieren plaatsvinden en is afhankelijk van afspraken met meerdere bevoegde gezagen. Dit onderzoek door RHDHV komt met gedragen oplossingen over hoe met testwater dient te worden omgegaan, vanuit technisch, maatschappelijk en milieutechnisch oogpunt. Het project bouwt voort op recente studies van IF Technology en WM Innovative. Lees meer over dit onderzoek. Onderzoek (milieu)impact inhibatoren aardwarmte In de geothermiepraktijk in Nederland worden inhibitoren gedoseerd in kleine dosis (ppm-niveau) om de capaciteit van de bron te vergroten en corrosie, neerslag (scaling) en biologische vervuiling (biofouling) tegen te gaan. Witteveen + Bos bekijkt welke stoffen momenteel worden toegepast. In kaart wordt gebracht met welke doseringen voor welk doel ze worden toegepast, wat de risico’s voor het milieu zijn en wat de mogelijke effecten zijn als deze stoffen in het milieu of drinkwater terechtkomen. Zij onderzoeken welke middelen op welke wijze zonder gevaar voor milieu en drinkwater zijn toe te passen en die resulteren in een duurzame winning van aardwarmte. Lees meer over dit onderzoek.