Zoeken

Transparante geleidende oxides (TCO) vertonen soortgelijke eigenschappen als het gaat om de reductie van thermisch infrarode emissie. De reductie bij deze materialen ligt net iets lager, maar er valt een hogere hemisferische transmissie te behalen. Wat de partners in het onderzoek tot dusver hebben gepresenteerd, zijn diverse TCO’s uit huidige productielijnen bij glasfabrikant AGC en experimentele TCO’s, die actief worden ontwikkeld voor fotovoltaïsche toepassingen bij Solliance/TNO. De focus ligt nu op het creëren van TCO’s met een zo laag mogelijke absorptie in het PAR-gebied en het reduceren van de reflectie van licht. Daarnaast wordt gewerkt aan de compatibiliteit van de coatings met het proces om glas te harden. Prijspunt Kijken naar hetgeen op industriële schaal op korte termijn mogelijk is, lijkt het erop dat de hemisferische transmissie vooralsnog iets minder zal zijn dan bij dubbel AR gecoat glas, maar wel een stuk beter dan bij standaard niet-gecoat glas. Tegelijkertijd levert het qua energiebesparing iets meer op dan het gebruik van een scherm. Ook een low-e kasdek met een enkel scherm bespaart iets meer energie dan een conventioneel glazen kasdek met twee schermen. Aangetoond is dat er een prijspunt bestaat waarop deze methode van energie besparen competitief zal zijn. Of de productie op dat prijspunt ook winstgevend is voor de glasfabrikant is nog niet bekend en valt ook niet eenduidig te beantwoorden. Lichtdoorlatendheid Verder is in kaart gebracht wat nu al, op een meer experimentele schaal, kan worden gemaakt. Daarvoor is de samenwerking gezocht met Solliance, want in essentie lift dit project mee op de ontwikkelingen in fotovoltaïsche technologie, waar elektrische geleidbaarheid en transparantie voor de elektrodes van essentieel belang zijn. Het feit dat deze materialen daarmee ook low-e eigenschappen hebben, is in de PV-industrie maar bijzaak. Qua lichtdoorlatendheid lijkt het er echter op dat er zeker nog winst te behalen valt. De verwachting is dat aan het einde van dit project een prototype kan worden gepresenteerd, dat zeker een paar procent meer licht doorlaat dan de industriële variant. Dit project wordt gefinancierd door Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma vanuit het ministerie van LNV en Glastuinbouw Nederland. Daarnaast leveren ook Solliance en glasfabrikant AGC bijdragen.

OCAP-CO 2 Het lage gasverbruik in deze kas komt naast het schermen ook door andere energiebesparende maatregelen. Er zit namelijk een dubbel dek van glas en F-clean op de kas, er wordt geen minimumbuis gebruikt en er wordt ontvochtigd met terugwinning van de voelbare en latente warmte. Uiteraard is er voor de warmtepomp wel elektriciteit nodig: tot eind juli bijna 14 kWh/m2. Door het gebruik van OCAP-CO2 hoeft er in de zomer voor de CO2 niet gestookt te worden, wat op veel praktijkbedrijven wel het geval is. Het Nieuwe Telen In de kas wordt zoveel mogelijk geteeld volgens het principe van Het Nieuwe Telen. Dit houdt onder andere in dat sterk lichtafhankelijk geteeld wordt op een vrij hoog temperatuurniveau, waarbij zoveel mogelijk gebruik gemaakt wordt van de gratis zonnewarmte. Hierdoor is de plantbelasting laag en komen de tomaten er snel af. De laatste weken hangen er bij het ras Cappricia maar zeven trossen aan de plant, terwijl de plantbelasting in juni en juli rond de 140 vruchten per vierkante meter heeft geschommeld. Vergelijken we nu de gerealiseerde temperatuur met onderzoek in dezelfde kas van twee jaar terug, dan zien we dat de etmaaltemperaturen ongeveer gelijk waren, maar dat de gerealiseerde temperatuur dit jaar ’s nachts wat hoger is geweest. Een warme nacht voorkomt opstoken in de morgen en bespaart dus energie. Kwaliteit en productie Voor het gewasstand lijkt dit zeker niet negatief uit te pakken. Begin augustus beoordeelde de BCO de kop van de plant positief: goede dikte en kleur. Waarschijnlijk als gevolg van een aantal warme dagen stond de plant er enkele weken geleden wat minder op. Ook in de praktijk kwam dit voor. Het gemiddeld vruchtgewicht van de geoogste tomaten neemt de laatste weken weer wat toe. De productie en de kwaliteit van de tomaten is goed te noemen. Dit project wordt gefinancierd vanuit het programma Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma van LTO Glaskracht Nederland en het Ministerie van Economische Zaken (EZ).

"In mijn vorige weblog schreef ik over het optreden van bolblad door een te sterke verdamping, die het gewas niet aankon. Bij het analyseren van het probleem bleek dat er in de klimaatcomputer nog een instelling van een eerdere proef stond, waarbij de luchtingsstrategie veranderde afhankelijk van de buitentemperatuur. Bij een hogere buitentemperatuur werd de P-band kleiner en daardoor gingen de luchtramen meer open. In combinatie met een lage luchtvochtigheid buiten, zorgde dit voor een te sterke droging in de kas. Een fout in de instellingen die niet gemaakt moet worden, maar toch gemakkelijk kan optreden. Even niet alert zijn op alle instellingen - bij ons geldt dat voor ruim 80 afdelingen - en je hebt een foutje te pakken. In de periode nadat de problemen met bolblad optraden was het niet echt zonnig en herstelde het gewas moeizaam, maar de laatste weken ben ik weer zeer tevreden. De kop van het gewas groeit weer goed. We oogsten goede komkommers en het bolblad probleem is minder aanwezig. De belangrijkste doelstelling van de proef is om met een minimale verdamping in de nacht te telen. We realiseren een verdamping in de nacht van ongeveer 25-30 gram/m2.uur. De nachttemperatuur is afhankelijk van de stralingssom van de dag ervoor en zo’n 19 tot 20.5oC. De relatieve luchtvochtigheid is in de nacht tussen de 92 en 95 %. Dat is een vochtdeficit tussen de 0.6 en 1.2 g/m3. We zien geen problemen met de wateropname en verdamping in de morgen als de temperatuur snel stijgt. Ook gisteren (woensdag 15 april) met de eerste warme en zonnige dag van dit jaar ging het in de kas prima. Wel zag ik begin april na een periode van wat donkere dagen dat de luchtvochtigheid op de eerste zonnige dag iets meer daalde, dit wijst er op dat het gewas iets meer moeite moest doen om voldoende water op te nemen voor verdamping. Tot problemen heeft dit niet geleid. We hebben op dit moment dus weer een goed groeiend gewas, zonder kwaliteitsproblemen door Mycos of gebrek aan opname van elementen. De etmaaltemperatuur wordt goed afgestemd op de lichtsom van de dag ervoor. De basis temperatuur is circa 20oC met een lichtverhoging van 2 oC per 1000 J/cm2.dag. Het bereiken van deze temperatuur in de goed geïsoleerde VenlowEnergy kas kost niet veel stook energie. De zon doet overdag goed zijn best en in de nacht is de kas maximaal geïsoleerd." Dit project wordt gefinancierd vanuit het programma Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma van LTO Glaskracht Nederland en het ministerie van Economische Zaken (EZ).

“In de proef met hoge draad komkommers in de VenlowEnergy-kas , waar we gericht op vochtafvoer proberen te sturen is het beeld de afgelopen dagen heel wisselend geweest. We telen bij hoge luchtvochtigheid en de planten laten zien dat we tegen de grens aan zitten voor bladproblemen- vooral door het vormen van bolblad. Afgelopen maandag was ik, na het wat sombere weer op zaterdag en zondag, zeer tevreden over het gewas. Een mooie groei in de kop en we oogsten goede komkommers. Het gewas leek er prima bij te staan. Gisterenmiddag was dat beeld echter geheel omgeslagen. De kop groeit wat stug, de blaadjes lijken wat korter, en direct onder de kop laat het gewas veel bladeren met bolblad zien (zie foto). Waar komt die omslag in groei vandaan? Wat deden we fout? Ik denk dat we de omslag van somber naar zonnig weer op maandag en dinsdag niet goed opgevangen hebben. Vooral dinsdag was het heel zonnig, met hoge buitentemperaturen en een droge oosten wind. De kastemperatuur liep daardoor hoog op, tot 28 o C, en de luchtvochtigheid daalde naar 60%. Daarbij komt dat maandag het gewas is gezakt en dat onderin het gewas fors blad is geplukt. Het gevolg was dat het verdampend oppervlakte van het gewas kleiner was geworden. Kortom, omstandigheden overdag met veel instraling en een hoge verdamping, die het gewas niet goed kon opvangen. De vraag is wat ik wel had moeten doen? Ik denk dat we het scherm overdag dicht hadden moeten trekken om de warmte op het gewas te verminderen en de vochtigheid in de kas te verhogen. Dan maar een graad warmer, als het vocht maar op peil blijft en de kop van de plant niet te sterk verdampt. Het probleem zat niet in de verdamping in de nacht. Die is de laatste tijd circa 25 gram/(m 2 .uur) en daarmee volgens mij voldoende. Op de sombere zaterdag en zondag hadden we wel minder water kunnen geven – eerder stoppen - , zodat de intering in de nacht groter was geweest. De afgelopen dagen gaf dus een sterk wisselend beeld, maar juist dat beeld met ups en downs is leerzaam. Morgen is er weer een BCO van de komkommerproeven en dan zal ik mijn bevindingen met de telers, adviseurs en ontwikkelaars van systemen delen. Ik ben benieuwd naar hun mening. Uiteraard kunt u ook als lezer van deze weblog uw mening geven (arie.degelder@wur.nl), maar zonder het gewas en het gerealiseerde klimaat te zien, zal dat misschien lastig zijn.” Dit project wordt gefinancierd vanuit het programma Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma van LTO Glaskracht Nederland en het ministerie van Economische Zaken (EZ).

In het Innovatie en Demo Centrum (IDC energie) is in de 2SaveEnergy-kas op 27 januari het tomatenras Cappricia (RZ), met een plantdichtheid van 2,5 plant/m 2 , geplant. In week 8 is een extra dief 1 op 2 aangehouden zodat we nu op 3,8 stengels/m 2 zitten. De 2SaveEnergy-kas bestaat uit een combinatie van glas en een ETFE film om op die manier een isolerende spouw in het kasdek te creëren. Met zo min mogelijk input van energie willen de onderzoekers in deze kas een goede productie en kwaliteit bereiken. De doelstelling van de proef is 63 kg/m 2 productie, bij een gasverbruik van 19 m 3 /m 2 . Onderzoeker Frank Kempkes van Wageningen UR Glastuinbouw vertelt over zijn ervaringen met kas. “We zijn nu 7 weken onderweg en het energiegebruik, van 2,8 m 3 /m 2 , valt ons tot nu toe erg mee. Daar staat tegenover dat het geen strenge winter was. Naast het dubbele dek draagt ook het dubbele scherm een steentje bij aan de energiebesparing. Het was tot nu toe gemiddeld zo’n 110 uur per week gesloten. Op het teelttechnische vlak gaat het tot dusver goed. Het gewas ontwikkelt zich razendsnel, maar met etmaaltemperaturen van ruim 21°C over de laatste 3 weken kan dat ook bijna niet anders. Ook in deze kas valt het op hoe makkelijk de ruimte door de zon wordt opgewarmd. Met het mooie weer van de laatste tijd, valt de buis rond 9 uur in de morgen al weg en voor ‘s avonds een uur of 7-8 komt deze er niet meer bij. De meest gestelde vraag van bezoekers aan deze kas gaan over de spouw. Wat gebeurt er als het sneeuwt? Is er geen vervuiling en wat als het kasdek bevriest? Zoals al gezegd, de winter stelde niet veel voor dus de ultieme sneeuwtest hebben we niet gehad. Als het al sneeuwde was de luchttemperatuur al weer snel boven het vriespunt, dus daar is niet veel over te zeggen. Wat we wel weten is dat je bij sneeuw en vorst niet kunt verwachten dat de sneeuw met een uurtje weg is. In verhouding met de warmtecapaciteit van lucht, is de benodigde smeltenergie om de sneeuw en ijs weg te krijgen simpelweg te groot. U weet uit eigen ervaring vast wel hoeveel warmte je op die momenten in de kas moet stoppen om het dek sneeuwvrij te krijgen. Waarin we wel stappen hebben gemaakt, is de regeling om te reageren op sneeuw en vooral op het bevriezen van het kasdek. In een kas met een isolerend kasdek komt het in de winter regelmatig voor dat de dektemperatuur (aan de buitenkant) tot onder de dauwpunttemperatuur van de omgevingslucht afkoelt. Op die momenten slaat vocht uit de lucht neer op het kasdek. Daar bevriest het, met als gevolg dat de transmissie fors terugloopt. Als dat zich voordoet, zetten we de spouwventilatie aan, met als gevolg dat het kasdek ontdooit en het lichtverlies is opgeheven. Hiervoor hebben we een ‘frostpoint-meting’ geïnstalleerd. Samen met een oppervlaktetemperatuurmeting van het glas aan de buitenkant van de kas weten we nu of het dek bevriest. Zo ja, dan gaat de spouwventilatie aan.” Dit project wordt gefinancierd vanuit het programma Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma van LTO Glaskracht Nederland en het ministerie van Economische Zaken (EZ).

Kun je door gericht te sturen op het afvoeren van de vrijkomende waterdamp de energievraag van de kas beperken en toch een goed gewas telen? Dit wordt momenteel getest in de Venlow energy kas in Bleiswijk. Wageningen UR-onderzoeker Arie de Gelder vertelt over de opzet van de proef, waarvoor op 20 januari komkommers zijn geplant. “Telen bij hogere luchtvochtigheid (> 85% en liefst boven 90%) en het meer gebruiken van schermen zijn basis elementen in Het Nieuwe Telen voor een groot aantal gewassen (roos is daarop een uitzondering omdat hoge luchtvochtigheid nadelig is voor de houdbaarheid). Bij hoge luchtvochtigheid neemt vooral in de nacht de verdamping af; afhankelijk van het gewas kan het wel dalen tot circa 10 gram/(m2.uur). Overdag zal als gevolg van de instraling de verdamping oplopen. Voor koeling van het gewas is de energiebalans de maat waarmee je de gewenste verdamping kunt berekenen. Het gewas moet de energie van de zon omzetten in nuttige assimilaten en verder afvoeren via verdamping. De vraag is kun je door gericht te sturen op het afvoeren van de vrijkomende waterdamp de energievraag van de kas beperken en toch een goed gewas telen. In de nacht moet het vochtafvoer gestuurd worden naar het niveau van de gewenste minimale verdamping van het gewas. Dat is aflopend van circa 25 naar 10 gram/(m2.uur). Om dit principe te testen zijn in de Venlow energy kas ( de kas in het IDC- Kas als Energiebron met een dek met dubbelglas en gecontroleerde ventilatie via luchtbehandelingskasten) op 20 januari komkommers geplant voor een hoge draad teelt. Deze teelt duurt in principe tot eind juni. De uitdaging voor het onderzoek is om de vochtafvoer goed af te stemmen op de verdamping overdag, zodat in de kas wel een hoge luchtvochtigheid blijft. Bij een hogere luchtvochtigheid staan de huidmondjes gemiddeld meer open dan bij lage luchtvochtigheid en kan de plant gemakkelijk CO2 opnemen. Dit zou dat gunstig moeten zijn voor een maximale groei. In de nacht moet de vochtafvoer voldoende zijn voor de minimale verdamping. Een tweede aspect dat we in deze teelt meenemen is het sturen naar een sterkere relatie tussen de etmaal temperatuur en de lichtsom per dag. Daarbij laten we met veel licht de etmaal temperatuur sterker stijgen. We denken daarbij te kunnen uitgaan van een stijging van de etmaaltemperatuur met 4 oC per 1000 Joule instraling. Het uitgangspunt daarbij is een temperatuur van 16 oC bij geen enkele instraling. Bij de start van het gewas hebben we in de eerste weken vooral op een meer traditionele wijze naar de juiste balans gekeken, maar nu het gewas meer belast wordt – de eerste vruchten beginnen te zwellen- gaan we de klimaatinstellingen aanpassen naar de gewenste strategie." Dit project wordt gefinancierd vanuit het programma Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma van LTO Glaskracht Nederland en het ministerie van Economische Zaken (EZ).

In het Innovatie en Demo Centrum (IDC energie) is in oktober de 2SaveEnergy-kas in gebruik genomen. In deze kas, die bestaat uit een combinatie van glas en een ETFE film om op die manier een isolerende spouw in het kasdek te creëren, zijn we momenteel met de teeltwisseling bezig. Onderzoeker Frank Kempkes vertelt over zijn ervaringen met kas. “Nu we tussen twee teelten zitten, is het de kans om experimenten te doen die je tijdens de teelt niet kunt doen. Omdat we in het IDC-energie slechts kleine kassen hebben van 450 á 500 m2 heeft de gevel van deze kassen een grote invloed. Daarom zijn de gevels ook voorzien van een compleet apart regelbaar gevelnet. Een ander punt van discussie is ‘hoe lek is de kas’. Dat heeft immers weer invloed op de CO2-concentratie, vochthuishouding en het warmteverlies van de kas. Dit is het moment om hier gevoel voor te krijgen en er waarden aan te koppelen. Het lekverlies van de kas hebben we bepaald door de CO2-concentratie tot zo’n 2000 ppm op te laten lopen, de CO2 dosering te stoppen en door de lek naar buiten zal de CO2 concentratie af gaan nemen. Deze afnamesnelheid is de maat voor het lekverlies van de kas. Het blijkt dat de 2SaveEnergy kas een potdicht bouwwerk is. De kas is dus netjes gebouwd. Het warmteverlies van deze kas is zoals verwacht iets groter dan de vergelijkingskas maar die bestaat dan ook uit isolatieglas dus ook hier zijn we tevreden over. Het wil nog niet echt winteren en de winter die we tot noch toe hebben gehad viel in het weekend na de kerst. We hadden sneeuw, wat het moment was om te testen of het bedachte ontdooi/sneeuwsmeltsysteem van het dubbele kasdek goed functioneert. Op het moment dat het sneeuwt, wordt de spouwventilatie aangezet en de raamstand gaat naar 1%. Door een slimme plaatsing van de afdichtrubbers wordt de spouw wel geopend, maar blijft de door de spouw geblazen lucht in de kas. Pas bij het verder openen van het raam kan kaslucht ook daadwerkelijk naar buiten stromen. De spouwventilatie zuigt kaslucht van onder het scherm aan en via de goot en de condensgaten in de goot wordt deze lucht de spouw ingeblazen. De verwarmingscapaciteit die hiermee bereikt wordt is klein maar dat hoeft geen probleem te zijn. De sneeuw die viel was een mengsel van sneeuw en regen terwijl de luchttemperatuur net boven het vriespunt was. Niet de mooiste omstandigheden om te testen maar wat we gezien hebben is dat er in ieder geval geen grote ophoping van sneeuw in de goot plaatsvond. Hopelijk hebben we later in het seizoen wel een periode van constante vorst met sneeuw zodat we een nieuwe test kunnen doen.” Dit project is een initiatief van AGC, Boal Systemen, VDH Foliekassen, Van der Valk Systemen, in samenwerking met Wageningen UR Glastuinbouw. Het is gefinancierd vanuit het programma Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma van LTO Glaskracht Nederland en het ministerie van Economische Zaken (EZ).

In het Innovatie en Demo Centrum (IDC) Energie is onlangs de 2SaveEnergy-kas in gebruik genomen. In deze kas, die bestaat uit een combinatie van glas en een ETFE film om op die manier een isolerende spouw in het kasdek te creëren, staat nu een komkommergewas. Onderzoeker Frank Kempkes vertelt over de eerste ervaringen met kas. “Op dit moment komkommers telen in een niet belichte kas is ‘niet geheel’ conform de praktijk, maar wij gebruiken deze periode om alle systemen goed op elkaar af te stemmen. Je zult het vast wel herkennen als je wat verandert aan de systemen in je kas, of wanneer je in een nieuwe kas begint te telen. Bij het opleveren werkt alles keurig. Maar het is soms lastig om de systemen te laten doen wat je beoogt. Wij willen bijvoorbeeld graag weten hoe groot de capaciteit van de nieuwe ontvochtigingsinstallatie in werkelijkheid is? En wat het minimum toerental van de ventilator is om nog een goede verdeling te krijgen? Ook willen we achterhalen hoe het systeem reageert bij gesloten scherm(en)? We meten alles nu door, ook de buisrail en gevelverwarming om de horizontale temperatuurverdeling in kaart te brengen. We zijn daar al een stuk wijzer van geworden. Zo bleek de capaciteit van de ontvochtigingsinstallatie meer dan voldoende te zijn. Alle spiralen van de buisrail lopen keurig mee, maar het verschil in aanvoer en retour van de gevelverwarming is wat te groot. Dat betekent een andere pomp. De regeling om de spouw te ventileren vraagt ook nog om aandacht. Het idee is om bij sneeuwval de ventilatoren aan te schakelen, zodat ‘warme’ kaslucht door de spouw wordt blazen en de sneeuw op het glas gaat smelten. Maar wanneer sneeuwt het? Er zijn sensoren die dat kunnen meten, alleen hebben we die (nog) niet op de weertoren geplaatst. En wanneer schakel je het systeem weer uit? Je wilt immers niet teveel warmte door de spouw blazen en daarmee onnodig veel energie verliezen. Allemaal stappen die je moet automatiseren, want als sneeuwval begint ben je meestal niet op de tuin. En als de spouwventilatie aangaat, worden de ramen dan ook werkelijk op 1% opening gezet? Bij een raamstand van 1% wordt de spouwopening door een slimme plaatsing van de afdichtrubbers wel geopend, maar blijft de door de spouw geblazen lucht in de kas. Pas bij het verder openen van het raam kan kaslucht ook daadwerkelijk naar buiten stromen. Ook dat moet gecontroleerd worden en betekent dat ik voor deze week een klimtocht naar de nok van de kas op het programma heb staan.” Dit project is een initiatief van AGC, Boal Systemen, VDH Foliekassen, Van der Valk Systemen, in samenwerking met Wageningen UR Glastuinbouw. Het is gefinancierd vanuit het programma Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma van LTO Glaskracht Nederland en het ministerie van Economische Zaken (EZ). Meer over de 2SaveEnergy kas

Donderdag 23 oktober vond op het tomatenbedrijf Gebr. Duijvestijn in Pijnacker de studiemiddag ‘Telen onder isolerend glas’ plaats. Aan bod kwamen de resultaten van teelt en energieverbruik van de VenLow Energykas op het IDC Energie in Bleiswijk en de resultaten in de ID-kas van Duijvestijn. Een belangrijk punt daarbij was de notie dat de energiebesparende maatregelen, zoals toegepast in dit soort kasconcepten, pas interessant worden wanneer telers over een externe en betaalbare zuivere CO2-bron beschikken, zoals OCAP. En dat voor telers die door belichten een groot warmteoverschot hebben de kasconcepten minder interessant lijken. De bijeenkomst werd bezocht door 25 mensen. Grofweg de helft waren telers en de ander helft voorlichters en toeleveranciers. Ze kregen onder meer een rondleiding door de ID-kas van Duijvestijn. Deze eerste hoog-isolerende tomatenkas op praktijkschaal is dit jaar in gebruik genomen. Het revolutionaire ontwerp was in juni winnaar van de GreenTech 2014 innovatie-award. Tot nu toe verbruikt de ID-kas ongeveer de helft minder energie, terwijl de oogst gewoon in de pas kan blijven lopen met de rest van het bedrijf. Onderzoekers aan het woord Op de studiemiddag werden presentaties gegeven door drie onderzoekers van Wageningen UR Glastuinbouw. Frank Kempkes ging in op de resultaten van de teelt en het energieverbruik in de ID-kas en de VenLow Energy-kas. Daarna hield Arie de Gelder een presentatie over gewasverdamping en vochtbeheersing in Het Nieuwe Telen (HNT) en Feije de Zwart over ontvochtigingstechnieken. De discussie na de presentaties maakte duidelijk dat de invoering van HNT nog geen gelopen race is. “Er heerst onzekerheid bij telers over wat ze met HNT aan moeten, zoals het telen bij een hogere luchtvochtigheid”, zegt De Zwart. Ook over de luchtinblaas-systemen, zoals die bij Duijvestijn zijn geïnstalleerd, bleek nog de nodige onduidelijkheid te bestaan. “Deze systemen zorgen bijvoorbeeld niet zomaar voor een betere horizontale temperatuurverdeling in de kas, zoals vaak wordt verondersteld. Ze zorgen er wel voor dat het niet meer nodig is om schermen te laten kieren en vooral dat draagt bij aan een betere horizontale verdeling”, aldus De Zwart. Samenvattingen presentaties Frank Kempkes van Wageningen UR Glastuinbouw over de resultaten van de teelt en het energieverbruik in de ID-kas en de VenLow Energy-kas. Arie de Gelder van Wageningen UR Glastuinbouw over gewasverdamping en vochtbeheersing in Het Nieuwe Telen (HNT). Feije de Zwart van Wageningen UR Glastuinbouw over ontvochtigingstechnieken.

"In het kader van de zoektocht naar de minimalisatie van het warmteverbruik in de tuinbouw wordt in de VenLow Energy kas van het IDC in Bleiswijk een tomatengewas bij minimale verdamping geteeld. Dit betekent dat we geen verdampings-stimulerende maatregelen nemen. Er wordt geen minimumbuis gebruikt, geen minimumraam, een plasticfolie als scherm en slechts een heel beperkte luchtcirculatie. Ook gaat de ontvochtiging heel laat aan. Pas als de deltaX onder de 1 gr/m³ komt wordt er buitenlucht ingeblazen. De kaslucht heeft dan een relatieve luchtvochtigheid van zo’n 93%.Door deze wijze van klimaatregelen, of liever gezegd: bijna niet-klimaatregelen, is de verdamping van het gewas dit jaar ruim 10% minder dan vorig jaar. Het verschil in verdamping zit niet zozeer in de verdamping overdag, maar vooral in de verdamping ’s nachts. Overdag is het de zon die de verdamping veroorzaakt en zonlicht hebben we dit jaar zelfs meer gehad dan vorig jaar. Het is dus met name de verdamping, waarvoor verwarmingsenergie nodig is, die we hebben weten te verminderen. De kas was dit jaar dan ook bijna 30% energiezuiniger. Het energiezuinige teeltregime en het milde voorjaar maken dat de verwachting is dat we dit jaar nog geen 10 m³ aardgas per m² voor de verwarming van de teelt nodig hebben. De beperkte verdamping heeft tot nu toe geen nadelig effect op de teelt gehad. Ook met een sterk verminderde verdamping blijkt het gewas zeer productief. De kop is er uit, en met wat er nu nog aan de plant hangt verwachten we eind november rond de 75 kg tomaat per m² (Komeett) uit te komen. Het is al vaker gezegd, en het is in dit experiment weer duidelijk naar voren gekomen; verdamping en groei zijn twee heel verschillende processen. Vermindering van de verdamping betekent zeker niet direct een vermindering van de productie, maar wel een duidelijke vermindering van de warmtevraag." Dit project wordt gefinancierd vanuit het programma Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma van LTO Glaskracht Nederland en het ministerie van Economische Zaken (EZ).