Zoeken

Deze tropische potplanten worden onder een relatief lage belichtingsintensiteit en hoge minimumtemperatuur geteeld. Het energieverbruik voor belichting is laag en daarom is met LED-belichting ook de warmte-input door de lampen vrij laag. Voor een energiezuinig en rendabel teeltconcept is daarom voor deze gewassen vooral beperking van de warmtevraag van belang. De proef is uitgevoerd tussen week 43 van 2023 en week 11 van 2024. Ten opzichte van 21°C bleef de groei duidelijk achter met een stooklijn van 15°C in alle gewassen, rassen en plantstadia. De resultaten waren wisselend bij 18°C, maar neigden over het algemeen ook naar tragere groei. De bladafsplitsing was trager bij lagere temperatuur bij jonge planten van de hoofdrassen Bromelia Guzmania Ostara en Vriesea Style. Als gevolg was de lichtonderschepping ook lager, wat de fotosynthese op gewasniveau en groei heeft verminderd. Bij jonge Guzmania Ostara planten ontstond sterke kokervorming bij 15°C. Dat gaf een groot kwaliteitsverlies en droeg ook bij aan een lagere lichtonderschepping. Ook bij 18°C neigden Guzmania Ostara en andere Guzmania rassen naar kokervorming. Bij planten gestart in het halfwas stadium na de bloeiïnductie was bij een stooklijn van 15°C en van 18°C de eindkwaliteit wel goed, maar de teeltduur tot rijpheid was veel langer. Om energie te besparen valt de 15°C behandeling af. Langdurig een stooklijn van 18°C aanhouden bij net opgepotte planten is ook risicovol gezien de verminderde plantkwaliteit. Waarschijnlijk is deze temperatuur wel voor kortere duur aan te houden zonder veel problemen. Bij halfwas Bromelia en bij Anthurium is er alleen sprake van een langere teeltduur. Temperatuur verlagen is in sommige gevallen dus mogelijk. Een langere teelt kost echter ook energie. De besparing op kosten voor verwarming moet afgezet worden tegen de langere teeltduur, om te bepalen of dit een rendabele strategie is. Dit project is uitgevoerd door Plant Lighting en gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het Ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Het werd mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK), de Gewascoöperatie Bromelia en lampen zijn gesponsord door Mechatronix. De proef is intensief gevolgd en begeleid door telers.

Doel Het doel van dit project is een energiezuinig en toekomstbestendig teeltconcept ontwikkelen voor de tropische potplanten Bromelia, Potanthurium en Spathiphyllum. Het onderzoek richt zich de ondergrens van de teelttemperatuur onder LED-belichting. Projectbeschrijving Een aantal (sub)-tropische potplanten met een relatief lange teeltduur wordt in Nederland jaarrond geteeld met lage tot matige intensiteiten belichting in de winter. Hieronder vallen de bekendere soorten potplanten Bromelia, Potanthurium en Spathiphyllum. Zoals te verwachten bij van nature tropische epifyten (Bromelia en Anthurium) en bodembedekkers (Spathiphyllum), worden deze planten bij een relatief lage intensiteit belichting en hoge minimumtemperatuur geteeld. Besparing op warmte is dus juist van belang voor een rendabele teelt. Dat de respons van dit soort gewassen op temperatuur en licht soms verrassend kan zijn, bleek uit een eerdere studie aan de meest geteelde bromeliasoorten Guzmania en Vriesea. Een toename in belichting geeft een toename in groei, maar verrassend was dat de temperatuur (van 27 naar 21 graden) nauwelijks effect had op de groeisnelheid en plantkwaliteit. Hiermee kan veel op warmte-input bespaard worden. De vraag is vanuit de telers wat de ondergrens is voor de temperatuur. Met dit project wordt onderzocht wat het effect is van een lagere teelttemperatuur. Het effect van temperatuur op groei en ontwikkeling wordt geanalyseerd en vormt de basis om verder te kunnen rekenen aan een energiezuinig teeltconcept voor de genoemde tropische potplanten. Dit project is gefinancierd door het ministerie van LNV. Er is ook een bijdrage van de gewascoöperaties gevraagd. De proef is uitgevoerd tussen week 43 van 2023 en week 11 van 2024. Ten opzichte van 21°C bleef de groei duidelijk achter met een stooklijn van 15°C in alle gewassen, rassen en plantstadia. De resultaten waren wisselend bij 18°C, maar neigden over het algemeen ook naar tragere groei. De bladafsplitsing was trager bij lagere temperatuur bij jonge planten van de hoofdrassen Bromelia Guzmania Ostara en Vriesea Style. Als gevolg was de lichtonderschepping ook lager, wat de fotosynthese op gewasniveau en groei heeft verminderd. Bij jonge Guzmania Ostara planten ontstond sterke kokervorming bij 15°C. Dat gaf een groot kwaliteitsverlies en droeg ook bij aan een lagere lichtonderschepping. Ook bij 18°C neigden Guzmania Ostara en andere Guzmania rassen naar kokervorming. Bij planten gestart in het halfwas stadium na de bloeiïnductie was bij een stooklijn van 15°C en van 18°C de eindkwaliteit wel goed, maar de teeltduur tot rijpheid was veel langer. Om energie te besparen valt de 15°C behandeling af. Langdurig een stooklijn van 18°C aanhouden bij net opgepotte planten is ook risicovol gezien de verminderde plantkwaliteit. Waarschijnlijk is deze temperatuur wel voor kortere duur aan te houden zonder veel problemen. Bij halfwas Bromelia en bij Anthurium is er alleen sprake van een langere teeltduur. Temperatuur verlagen is in sommige gevallen dus mogelijk. Een langere teelt kost echter ook energie. De besparing op kosten voor verwarming moet afgezet worden tegen de langere teeltduur, om te bepalen of dit een rendabele strategie is. Projectnummer: 23023

Het doel van dit onderzoek was om het effect van het lichtspectrum op de groei en ontwikkeling van de soorten Guzmania ‘Ostara’, Tillandsia ‘Antonio’, Vriesea ‘Evita’ en Vriesea multiflower ‘Astrid’ te onderzoeken. Het resultaat biedt handvatten in de keus voor het meest efficiënte lichtspectrum voor een duurzame en jaarrond hoogproductieve de bromeliateelt. Proefopzet Ter beantwoording van de onderzoeksvraag is een groeiproef opgezet met vier verschillende spectra bijbelichting. De vier bromeliasoorten zijn gedurende 30 weken (van oppotten tot veilingrijp) geteeld in acht klimaatcabines bij 22°C, 800 ppm CO₂, 80% relatieve luchtvochtigheid en 80 µmol/m²/s kunstmatig zonlicht (08:00-16:00). Bovenop dit winterlicht is zestien uur per dag bijbelicht met 80 µmol van de volgende vier spectra: zonlicht, breedband LED (rood/wit/blauw/verrood), LED rood/blauw/verrood en LED rood/blauw. Van alle zestien behandelingen (vier soorten * vier lichtspectra) zijn tijdens de teelt de vers- en drooggewichten, het aantal bladeren en bladoppervlakte gemeten. Bij de eindoogst zijn er extra metingen uitgevoerd ter analyse van de algehele plantkwaliteit en plantvorm. Resultaten en conclusies De verwachting was dat alle soorten prima zouden ontwikkelen en groeien onder het zonlicht spectrum en mogelijk minder goed onder de andere lichtspectra. Maar voor Guzmania ‘Ostara’, Vriesea ‘Evita’ en Vriesea multiflower ‘Astrid’ bleek zelfs het meest simpele LEDspectrum al voldoende, namelijk LED rood/blauw. Er waren geen verschillen tussen groei en ontwikkeling van deze soorten onder de verschillende spectra. Echter, Tillandsia ‘Antonio’ functioneerde onder geen van de proefbehandelingen goed. De bladeren vertoonden witte vlekken. De oorzaak is nog niet duidelijk, wel viel op dat de bladkwaliteit onder zonlicht het beste was en onder LED rood/blauw het minst goed was. Dit betekent concreet voor de bromeliatelers dat de belichtingsbehoefte ingevuld lijkt te kunnen worden met LED rood/blauw. Immers, Guzmania en Vriesea hebben samen het grootste areaal (80 à 90%) in de bromeliateelt. Voor de werkbaarheid is toevoeging van een klein aandeel wit LED-licht aan te bevelen. Hoe andere soorten en cultivars reageren is niet uit dit onderzoek op te maken, behalve dat Tillandsia ‘Antonio’ niet goed ontwikkelde onder de belichting. Het valt daarom aan te bevelen om in de winterperiode alle te telen soorten en cultivars eerst te screenen op fysiologische problemen onder de LED-belichting.

Dit is een vraagstuk dat inspeelt op eerdere resultaten uit het onderzoek ‘Plantbalans Bromelia’ (2018-2019). In dit onderzoek werd bromelia gedurende dertig weken geteeld bij verschillende licht/temperatuur combinaties. Hieruit kwam verrassend genoeg naar voren dat een dagtemperatuur van 21, 24, of 27°C vrijwel geen effect had op de groei. Echter, verhoging van de lichtintensiteit van 40 µmol (gangbaar in de praktijk) tot 80 of 120 µmol gaf een forse toename in groei. Bij 80 µmol bijbelichting werd alle licht nog even efficiënt omgezet in groei als bij 40 µmol. Om effecten van de belichting op planttemperatuur te minimaliseren werd gekozen voor LED. En om geen onverwachte teeltproblemen te krijgen werd gekozen voor een lichtspectrum dat gelijkenissen vertoont met SON-T. De teelt ging probleemloos met het breedband LED spectrum van MechaTronix. Verschillende gewasmetingen In de huidige proef wordt nader ingegaan op de vraag welk lichtspectrum optimaal is voor bromelia. In de klimaatcabines simuleren we het zonlicht dat op een gemiddelde winterdag in een kas binnenkomt, om zo een winterteelt na te bootsen. Daarbovenop krijgen de planten nog 16 uur per dag 80 µmol PAR assimilatiebelichting. Afhankelijk van de behandeling wordt belicht met één van de volgende spectra; zonlicht, rood/wit/blauw/verrood (breedband spectrum van vorige proef), rood/blauw/verrood en rood/blauw. Tijdens de teelt worden aan het gewas verschillende metingen verricht en aan het einde van de teelt worden de bloemeigenschappen en algehele plantkwaliteit beoordeeld. (Foto Vidiphoto) Het project wordt uitgevoerd door Plant Lighting en gefinancierd door het programma Kas als Energiebron, MechaTronix en de gewascoöperatie Bromelia.

Bromelia is een tropisch gewas dat in Nederland geteeld wordt bij een relatief lage temperatuur (21 ˚C in de winter). Zoals bij de meeste teelten willen ook Bromeliatelers meer productie van betere kwaliteit, tegen zo laag mogelijke kosten, en op een maatschappelijk verantwoorde wijze. Afgelopen jaar is uitgezocht hoe precies het gewas reageert op licht en temperatuur (souce/sink balans). Hieruit bleek dat de temperatuurbehoefte beperkt is en 21°C meestal volstaat, maar dat licht de productiviteit en kwaliteit wel fors verhogen. De stap van de nu in de praktijk gebruikelijke 40 μmol naar 80 μmol belichting is op basis van het onderzoek zeer interessant om toe te passen. Door de 600W SON-T armaturen in de praktijk door moderne LED’s te vervangen kan de stap van 40 naar 80 μmol belichting gemaakt worden zonder meer stroomverbruik. Zo wordt het stroomverbruik bij belichting beperkt. Doel Het vinden van het juiste lichtspectrum voor LED in de bromeliateelt. Met de kennis uit dit onderzoek kunnen ondernemers het juiste led spectrum kiezen voor een goede plantkwaliteit tegen een zo laag mogelijk elektraverbruik en investeringen. Aanpak Het onderzoek zal uitgevoerd worden in 8 klimaatkamers van oppotten tot bloei. Hierbij wordt daglicht gesimuleerd onder winterse omstandigheden; dus in verhouding meer assimilatielicht dan daglicht. Het gesimuleerde winterlicht wordt aangevuld met 80 μmol LED van vier verschillende lichtspectra. Hierbij (1) LED 5% blauw/95% rood (het meest efficiënte spectrum), (2) het spectrum uit de proef van vorig jaar, (3) LED blauw, rood, verrood, en (4) daglicht. Er zullen vier rassen/soorten onderzocht worden (20 planten per ras). Plantgewicht en beoordeling kwaliteit wordt bepaald bij verlagen plantafstand (2 keer) en bij eindoogst. De gewascoöperatie Bromelia draag 6.932,- bij aan het het project en de LED-verlichting wordt door de leverancier ter beschikking gesteld. Er zijn weinig verschillen tussen de verschillende spectrale behandelingen waargenomen. Gekeken naar de drooggewicht-ontwikkeling valt op dat bij enkel Tillandsia ‘Antonio’ het belichtingsspectrum een effect heeft (Fig. 7), waarbij de LED rood/blauw behandeling tussen de laatste keer planten op ruimte zetten en de eindoogst flink achterblijft op de andere drie spectra. Daarnaast is het opvallend dat vanaf start teelt (net opgepotte plant) tot de laatste keer op ruimte zetten (12 weken na start) een vergelijkbaar lineair verband zichtbaar is bij alle vier de soorten. Pas wanneer de bloei is geïnduceerd loopt de drooggewicht toename hard op, wat met name het geval is voor de Guzmania ‘Ostara’. In een eerdere proef is de groeicurve van Guzmania ‘Ostara’ en Vriesea ‘Evita’ in meer detail gemeten, en was een vergelijkbaar patroon zichtbaar met ook vrijwel een gelijk eindgewicht bij 80 µmol/m²/s belichting (van den Boogaart et al. 2019). Projectnummer: E19002

Bromelia is een tropisch gewas dat in Nederland wordt geteeld bij een relatief lage temperatuur (21°C in de winter) en bijbelicht met slechts ±40 µmol SON-T. Een efficiënte energiebenutting vindt plaats als aanmaak van assimilaten (source) en vraag naar assimilaten (sink) in balans zijn. Het doel van dit onderzoek is om te achterhalen hoe de source en sink zich verhouden bij de C3-soorten Guzmania Ostara en Vriesea Evita. De twee soorten zijn dertig weken lang geteeld bij drie temperaturen (21, 24 en 27˚C overdag) en drie intensiteiten bijbelichting (breedband LED 40, 80 en 120 µmol). Van alle achttien resulterende behandelingen zijn source- en sink-eigenschappen bepaald door uitgebreide metingen van onder andere de fotosynthese, lichtonderschepping en driewekelijkse metingen van drooggewicht en bladoppervlakte. Source-gelimiteerd Verrassend genoeg blijkt dat het gewas onder de winterse proefomstandigheden vooral source-gelimiteerd is; de temperatuur had weinig effect op de biomassatoename. Meer belichting gaf een forse toename in plantgewicht. Tot 80 µmol bijbelichting was de lichtbenutting voor groei even hoog als bij 40 µmol. Bij 120 µmol nam het rendement van de lichtbenutting voor groei iets af. Bloemontwikkeling Een hogere temperatuur beïnvloedde wel de snelheid van de bloemontwikkeling: de hoogste temperatuurbehandeling (27°C) was respectievelijk negentien en acht dagen sneller dan de 21 en 24°C behandelingen. Dat ging wel ten koste van het bloemgewicht bij de hoogste temperatuur. Belangrijk is om op te merken dat de laagste gewichtsklassen niet meer voorkomen bij 80 µmol/m²/s of meer belichting. Dit kan een sterker argument zijn voor meer belichting dan het gemiddelde plantgewicht op zich. Immers, te lichte planten zijn onverhandelbaar of moeten langer in de kas blijven. Handvatten Het resultaat geeft bromeliatelers de handvatten voor een teelt met een zo efficiënt mogelijke benutting van licht en warmte. De nogal verrassende resultaten komen zeker niet ongunstig uit wat betreft het toekomstbeeld van een fossielvrije glastuinbouw. Doordat de groei weinig tot niet toenam bij de temperaturen hoger dan 21°C blijft de warmtevraag beperkt. En door te telen met LED’s zal het elektraverbruik bij 80 µmol weinig toenemen ten opzichte van de huidige 40 µmol SON-T. Het project wordt uitgevoerd door Plant Lighting in kassen van Botany en gefinancierd door de gewascoöperatie Bromelia, Mechatronix (belichting) en het programma Kas als Energiebron. Dit is het innovatie- en actieprogramma van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Glastuinbouw Nederland.

Idealiter voorziet de belichting in het grootste gedeelte van de warmtevraag, zonder dat overtollige warmte hoeft te worden afgelucht (waarbij ook CO 2 verloren gaat). In iedere proefkas wordt een ander temperatuurregiem gehandhaafd, respectievelijk 21°C/21°C 24°C/21°C en 27°C/21°C D/N. Binnen iedere proefafdeling worden weer drie verschillende lichtbehandelingen toegepast, namelijk 120, 80 of 40 µmol/m 2 /s LED-belichting. De belichting heeft een breed spectrum en is gesponsord door MechaTronix. Door de keuze voor LED-belichting heeft de lichtintensiteit slechts beperkt invloed op de gewastemperatuur, wat wenselijk is in deze proef. Metingen De vraag naar assimilaten wordt in kaart gebracht door gedurende de 30 weken teelt om de 3 weken het drooggewicht te meten in alle behandelingen. Het aanbod van assimilaten wordt berekend op basis van de uitgebreide metingen aan de lichtverdeling en fotosynthese. Ook worden verschillen in morfologische ontwikkeling in kaart gebracht. Temperatuur Uit de eerste resultaten blijkt dat een verhoging van de temperatuur (nog) geen effect heeft op de drogestof ontwikkeling. Bij een hogere temperatuur wordt een verhoogde vraag naar assimilaten door een snellere bladafsplitsing en ontwikkeling verwacht. Dit zou in een vroeg plantstadium een betere lichtinterceptie kunnen geven, wat de fotosynthese van het gehele gewas zou kunnen verhogen. De onderhoudsademhaling zal dan echter ook hoger liggen. Licht De bromelia’s lijken wel baat te hebben van de toevoeging van extra belichting, waarbij tot nu toe de Guzmania onder de 80 µmol/m 2 /s belichting 150% en onder de 120 µmol/m 2 /s belichting 180% meer drooggewicht heeft opgebouwd vergeleken met de 40 µmol/m 2 /s behandeling. In de Vriesea zien we een soortgelijk effect met respectievelijk 140% onder de 80 µmol/m 2 /s en 179% onder de 120 µmol/m 2 /s belichting meer drooggewicht toename vergeleken met de 40 µmol/m 2 /s behandeling. Of deze trend van de temperatuur en het licht op het gewas ook doorzet in de afkweek (na bloeiïnductie) zal in de komende periode moeten blijken. Het project wordt uitgevoerd door Plant Lighting in kassen van Botany en gefinancierd door de gewascoöperatie Bromelia, Mechatronix (belichting) en het programma Kas als Energiebron. Dit is het innovatie- en actieprogramma van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Glastuinbouw Nederland.

Bromelia is een tropisch gewas dat in Nederland geteeld wordt bij een relatief lage temperatuur (21 ˚C in de winter). De groei van deze planten is traag. Uit eerder onderzoek van aanvrager bleek dat de fotosynthese sterk gelimiteerd wordt door de huidmondjesweerstand. Ook temperatuur bleek een belemmering voor de potentiële fotosynthese-snelheid. Verder bestaat het vermoeden dat temperatuur een beperkende factor is voor de bladafsplitsing, waardoor de plant zijn geproduceerde assimilaten niet goed kwijt kan (‘sink-limitatie’). Dit leidt tot een lage lichtbenutting, en dus een inefficiënte benutting van energie. Een efficiënte energiebenutting vindt plaats als aanmaak van assimilaten (source) en vraag naar assimilaten (sink) in balans zijn. Bij bromelia is niet bekend hoe die verhoudingen liggen. De hypothese is dat warmte en licht veel efficiënter voor groei benut kunnen worden als geteeld wordt bij de juiste balans. In teeltproeven (guzmania, vriesea) wordt m.b.v. een aantal behandelingen (temperatuur- en belichting) de ideale balans bepaald op basis van diverse gewas/plant/productie-metingen. De gewascoöperatie bromelia is medefinancier van dit project. Meer belichting geeft een forse toename in het plantgewicht en de temperatuur heeft weinig effect op de biomassatoename. Dat zijn de verrassende resultaten van het onderzoek Plantbalans Bromelia, uitgevoerd door Plant Lighting. Het resultaat geeft bromeliatelers de handvatten voor een teelt met een zo efficiënt mogelijke benutting van licht en warmte. De nogal verrassende resultaten komen zeker niet ongunstig uit wat betreft het toekomstbeeld van een fossielvrije glastuinbouw. Doordat de groei weinig tot niet toenam bij de temperaturen hoger dan 21°C blijft de warmtevraag beperkt. En door te telen met LED’s zal het elektraverbruik bij 80 µmol weinig toenemen ten opzichte van de huidige 40 µmol SON-T. Projectnummer: 20093

Het onderzoek werd gedaan bij de gewassen bromelia, anthurium en miltoniopsis en werd uitgevoerd door Plant Dynamics en Plant Lighting. Uit dit onderzoek bleek dat de VPD een essentiële teeltfactor voor de huidmondjesopening is. Het toepassen van een ander spectrum had geen of een licht effect op de huidmondjes opening en daarmee ook op de fotosynthese. Vanuit het rendement van belichting bleek dat dagverlenging veel beter is voor de fotosynthese dan belichten in combinatie met daglicht. Bij traag groeiende planten blijkt sinklimitatie van invloed op de fotosynthese. Belangrijkste resultaten per gewas Anthurium: Voor Anthurium ‘Red King’ was er onder winterse condities niet of nauwelijks sprake van een beperking op de fotosynthese. De huidmondjes stonden onder een verlaagde VPD (≈0.5) wel verder open, maar de huidmondjes waren ook onder een VPD≈0.9 niet limiterend. In de ‘voorjaarsteelt’ viel op dat het lichtrendement twee keer zo hoog is als er ’s nachts wordt belicht dan wanneer er wordt belicht in combinatie met ‘daglicht’. Bromelia: Voor Guzmania ‘Jive’ was er gedurende de hele dag wel limitatie op de fotosynthese, aan het begin en einde van de dag meer dan overdag. Een lagere VPD is gunstig voor de huidmondjesopening en verhoogt daardoor de fotosynthese. Een hogere teelttemperatuur werkte positief op een snellere bladuitgroei. Miltoniopsis: Bij Miltoniopsis is de fotosynthese ook gelimiteerd door de huidmondjes. Extra blauw licht toegevoegd aan SON-T-licht was aan het begin en einde van de dag iets gunstiger voor de fotosynthese. De effecten van lichtkleur zijn echter gering. Een lagere VPD (0.5 in plaats van 0.9) heeft een duidelijk positief effect op de huidmondjesopening en verhoogt daardoor de fotosynthese. Dit project wordt gefinancierd vanuit het programma Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma van LTO Glaskracht Nederland en het ministerie van Economische Zaken (EZ).

Voogt spoorde de aanwezigen aan om anders te gaan nadenken over het klimaat in de kas en gezien de vele vragen lukte dat zeker. Er bleek daarbij veel belangstelling om de kennis over Het Nieuwe Telen uit te diepen in een cursus . Sander Pot (Plant Dynamics) lichtte de resultaten toe van de onderzoeken 'Meer rendement uit licht en CO2' en 'Activeren fotosynthese door sturing op huidmondjesopening'. Het eerste onderzoek heeft grenswaarden opgeleverd voor maximale benutting van licht en CO2 voor o.a. bromelia. Dit geeft handvatten voor optimaal inzetten van belichting en CO2. Zo kan er bij bromelia beter belicht worden als er geen daglicht is, omdat anders het rendement van de belichting snel inzakt. Uit dit project bleek ook dat er de huidmondjesopening vaak limiterend was voor de fotosynthese. In het tweede project is onderzocht hoe de blokkade is op te heffen, zowel bij potanthurium als bij bromelia. Voor anthurium bleek dat de huidmondjesopening niet vaak limiterend was. Bij bromelia bleek dit wel het geval. Het sturen met lichtkleuren en daglengte bleek weinig invloed te hebben. Wel kan een hogere RV de huidmondjes verder geopend worden. Dit onderzoek bevestigde dat bij bromelia het lichtrendement snel inzakt bij hogere lichtintensiteiten en er dus beter belicht kan worden als er geen daglicht is. Grip op licht Filip van Noort (Wageningen UR Glastuinbouw) heeft onderzoek gedaan naar energiebesparing bij potplanten met meer natuurlijk licht (Grip op licht). De behandelingen met diffuus licht gaven in het algemeen een zwaarder gewas. Het onderzoek toonde aan dat het mogelijk is om circa 25% energie te besparen.