Zoeken

Verken de toekomst van duurzame slateelt Tijdens dit event ontdek je de nieuwste inzichten uit de proef Fossielvrije hoogproductieve slateelt op water. Experts delen hun bevindingen, we bezoeken de proefkassen en verkennen innovaties in licht, automatisering en energie. Meld je aan voor een unieke inkijk in baanbrekend onderzoek naar de slateelt van morgen! Wil je meer weten over het onderzoeksproject? Lees hier meer over het onderzoek: Fossielvrije hoogproductieve slateelt op water . Programma 13.00 uur: Ontvangst en inloop met koffie 13.30 uur: Opening door Liesanne Wieleman (Glastuinbouw Nederland) en Maarten Vliex (Botany) 13.45 uur: Presentatie onderzoeksdata 'Fossielvrije hoogproductieve slateelt op water’ door Conny Vervoort (Botany) en Govert Trouwborst (PlantLighting) 14.30 uur: Bezoek aan het project met rondleiding door de drie afzonderlijke kassen 15.00 uur: Ontwikkelingen in floating teeltsystemen voor babyleaf: van basisopzet tot volledige automatisering door Niels Jacobs (Light4Food) 15.20 uur: Paneldiscussie tussen diverse experts over de learnings van het project 15.40 uur: Mogelijkheden LED in sla door Peer Hermans (Signify) 16.00 uur: Afsluitende borrel Aanmelden Meld je aan via het aanmeldformulier . Aanmelden is verplicht en kan tot 23 februari 2026, 12.00 uur, mits er nog plaats is. Let op: dit event is alleen voor sla-telers. Annuleren Ben je onverhoopt verhinderd, geef dit dan door via info@kasalsenergiebron.nl, wellicht dat een collega je vrijgekomen plaats kan invullen. In overleg kunt je een vervanger sturen. Beeldmateriaal & geluidsopnamen Er kunnen door de organisatie foto’s en video’s gemaakt worden ter terugblik of promotie van deze bijeenkomst. Als je daar bezwaar tegen hebt kun je dit vooraf aangeven via info@kasalsenergiebron.nl. Het maken van video- en geluidsopnamen door bezoekers is niet toegestaan. Meer informatie Neem voor meer informatie contact op met Liesanne Wieleman, mobiel +31 6 330 286 22, e-mail lwieleman@glastuinbouwnederland.nl. Botany: Doctor Droesenweg 7, 5964 NC Horst-Meterik

Het programma in 't kort Opening door Liesanne Wieleman (Glastuinbouw Nederland) en Maarten Vliex (Botany) Presentatie onderzoeksdata door Conny Vervoort (Botany) en Govert Trouwborst (Plant Lighting) Rondleiding door de drie proefkassen Updates over floating teeltsystemen (Light4Food) en LED (Signify) Paneldiscussie + afsluitende borrel Het complete programma en aanmelden vind je hier . Wil je alvast meer weten over het onderzoeksproject? Lees hier meer over het onderzoek: Fossielvrije hoogproductieve slateelt op water . Meer informatie Vragen? Neem contact op met Liesanne Wieleman via lwieleman@glastuinbouwnederland.nl

Van buitenteelt naar telen onder glas De Nederlandse slateelt kent grote uitdagingen, onder andere op het gebied van ziektes, hygiëne, uitspoeling, arbeid en leveringszekerheid. Om die reden wordt de mogelijkheid verkend om in plaats van vollegrondteelt over te stappen op teelt onder glas om hoogwaardige sla op water te telen. Dat biedt diverse voordelen ten opzichte van bovenstaande uitdagingen. Op zoek naar de optimale teeltbalans op basis van resultaten In dit lopende project wordt bij hoge dichtheden (high-density) sla geteeld onder verschillende licht- en temperatuurverhoudingen. Zo wordt onderzoek verricht naar het verduurzamen en optimaliseren van kwalitatieve slaproductie onder energiezuinige omstandigheden. Momenteel worden de data van de eerste teeltcyclus verwerkt. Er waren duidelijke verschillen in ontwikkelingssnelheid en opbrengst zichtbaar. De verrassende conclusie was dat 100 µmol het veruit wint in gram/mol en gram/kwh bij alle drie de temperaturen: 16,19 en 22°C. Terwijl het aantal gram/mol per lichtniveau in alle drie de kassen elkaar niet veel ontloopt. De energiebehoefte van sla is uiteraard niet alleen de kWh die nodig is voor de belichting, maar ook de energiebehoefte om de kas op temperatuur te houden, energie voor verdamping en ontvochtiging. De gehele balans moet nog in kaart worden gebracht. Hierbij wordt ook de factor oogst versus kasafschrijvingskosten meegenomen. Immers, bij een 16°C-teelt kan er veel minder worden geoogst per m2 kas op jaarbasis. Er volgen nog twee rondes om zo de optimale balans te vinden tussen temperatuur, licht, energie die resulteren in zowel een goede opbrengst als een kwalitatief goed eindproduct. Financiering en coördinatie Dit project wordt uitgevoerd door Botany en Plant Lighting. En gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK) en door Signify, Klasmann-Deilmann, Gardin, Enza Zaden en Light4Food. De proef wordt begeleid door telers.

Doel en praktijkrelevantie Dit project richt zich op de ontwikkeling van een energiezuinig teeltconcept voor high-density slateelt op water, waarbij de warmte uit LED-belichting en gewasverdamping voldoende is voor kasverwarming. Het onderzoek focust op drie vragen: Wat is het effect van temperatuur en lichtintensiteit op groei, verdamping en kwaliteit van sla? Wat is de ondergrens van de teelttemperatuur? Hoe kan het gasverbruik op termijn worden teruggebracht tot vrijwel nul? Momenteel wordt sla vooral in de volle grond geteeld, met een areaal van ruim 2.800 hectare (CBS, 2023). Door uitdagingen zoals ziektedruk, arbeid en leveringszekerheid verwacht de sector een snelle verschuiving naar slateelt op water onder glas. Dit onderzoek ondersteunt die transitie met praktische en onderbouwde kennis. Projectbeschrijving Het project levert fundamentele inzichten op in de optimale verhouding tussen licht en temperatuur, duurzame klimaatstrategieën en plantgezondheid bij high-density slateelt op water. Deze kennis vormt de basis voor een toekomstbestendig en energiezuinig teeltsysteem onder glas. Gezien de druk op de vollegrondsteelt is het belangrijk dat deze ontwikkeling tijdig en zorgvuldig plaatsvindt. Het project bestaat uit vijf werkpakketten: 1 voorbereiding, 2 uitvoering, 3 metingen en berekeningen, 4 data-analyse en rapportage en 5 communicatie. Onderzoeksopzet Gedurende 20 weken wordt in drie proefkassen van 125 m² onderzocht hoe sla reageert op drie teelttemperaturen (16, 19 en 22°C). Elke kas is verdeeld in drie compartimenten met verschillende lichtintensiteiten (100, 200 en 300 µmol/m²/s). De sla wordt geteeld op floaters met een hoge plantdichtheid van circa 400 planten per m². In totaal worden drie tot vier teeltcycli uitgevoerd van vier tot zes weken. Metingen en analyse Tijdens de teelt wordt de gewasgezondheid nauwkeurig gevolgd, met aandacht voor rand, smet en geelverkleuring. Wekelijks worden vers- en drooggewichten, gewashoogte en LMA gemeten. Daarnaast worden fotosynthese, lichtonderschepping, gewasverdamping en energie-input gemonitord. Zo ontstaat inzicht in zowel de productie (kg/m²) als de energie- en vochtbalans van de kas. De resultaten worden periodiek besproken met een breed samengestelde begeleidingscommissie (BCO), bestaande uit vollegrondstelers, slatelers onder glas en praktijkexperts. Resultaat en vervolg Het project wordt afgerond met een eindrapport waarin de resultaten worden vertaald naar concrete aanbevelingen voor een energiezuinig teeltconcept. Ook wordt een energieprognose voor de winterperiode opgenomen, inclusief de benodigde energie voor belichting, ontvochtiging en kasverwarming. De opgedane kennis vormt een belangrijke stap richting een fossielvrije, hoogproductieve slateelt onder glas. Financiering en coördinatie Het totaalbudget van dit onderzoek is € 248.155, waarvan € 12.500 van tuinders en veredelaars en € 235.655 door Kas als Energiebron. Dit project wordt uitgevoerd door Botany en Plant Lighting. En gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK) en door Signify, Klasmann-Deilmann, Gardin, Enza Zaden en Light4Food. De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: 25105

Hoger aandeel rood remt zoekactiviteit van de sluipwesp Aphidius ervi Aphidius ervi is een sluipwesp die bladluis bestrijdt en met name de grotere soorten zoals aardappeltopluis en boterbloemluis. Eén van de belangrijkste factoren die de effectiviteit van sluipwespen bepaalt is de zoekactiviteit naar haarden die verspreid in het gewas voorkomen. Over de invloed van licht op deze zoekactiviteit is echter weinig kennis beschikbaar. Binnen het onderzoek ‘LED licht bij zonlicht’ is onderzocht hoe sterk de zoek- en parasiteringsactiviteit van Aphidius ervi wordt beïnvloed door het lichtspectrum. Uit de proef bleek dat de sluipwesp Aphidius ervi beter presteert bij een lager aandeel rood in het spectrum. De zoekactiviteit en de parasitering van bladluis door deze sluipwesp was maar liefst twee keer zo hoog onder een ‘wit’ LED spectrum met gelijke hoeveelheden rood, groen en blauw ten opzichte van een rood-blauw LED spectrum met 95% rood licht. De zoek- en parasiteringsactiviteit bij een rood-groen-blauw LED spectrum met 75% rood licht lag hier tussenin. LED spectrum duidelijke invloed op plantweerbaarheid chrysant tegen trips.... Voor de plantweerbaarheid van chrysant tegen trips bleek juist een hoog aandeel rood in het spectrum gunstig. In twee chrysantencultivars werd maar liefst 2.5 – 3.5 keer zo weinig trips-schade gevonden bij de spectra met voornamelijk rood licht in vergelijking tot het ‘witte’ LED spectrum. .... maar dit effect verandert in planten met eitjes van de roofwants Orius laevigatus Interessant genoeg kon het nadelige effect van het witte LED spectrum worden opgeheven wanneer preventief een hoge dichtheid van Orius laevigatus aanwezig was in het gewas. De eileg van Orius in het plantenweefsel bleek de plantweerbaarheid van chrysant aan te schakelen met als gevolg een onder het ‘witte’ LED spectrum net zo hoge mate van plantweerbaarheid als onder de RB spectrum en RGB spectrum. Het onderzoek tot dusver geeft aan dat lichtspectrum een grote rol kan spelen bij plantweerbaarheid en het gedrag van natuurlijke vijanden. Daarom is het van belang om deze effecten bij het ontwikkelen van lichtrecepten voor de tuinbouw mee te nemen. Dit onderzoek wordt gefinancierd door het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Glastuinbouw Nederland binnen het programma Kas als Energiebron met een bijdrage in de lampen en aansturing daarvan van Signify. Lees meer over dit project via onderstaande link.

Om energiebesparing en klimaatneutrale toepassingen voor all-electric glastuinbouw te kunnen combineren met belichting wordt veel verwacht van efficiëntere belichtingssystemen zoals LEDs. LED biedt energetisch voordelen en geeft ruimte voor toepassing van dynamische lichtrecepten (lichtkleur is te kiezen en in de tijd te variëren). In het lopende project “Denkkader licht” wordt een beeld geschetst van de kennis die er over lichtkleuren en het effect daarvan op groei en ontwikkeling is en welke kennislacunes er zijn. Over de combinatie van lage intensiteit zonlicht in de winter met LED verlichting blijkt heel weinig bekend. Veel onderzoek is gedaan aan effecten van één kleur, vaak in daglichtloze condities, maar slechts weinig onderzoek naar een integrale benadering van LED belichting in kassen met daglicht. Twee richtingen van ontwikkeling van lichtrecepten lijken perspectiefvol voor onderzoek en vervolgens voor toepassing in de glastuinbouw: (1) balans tussen kleuren en (2) minimale hoeveelheid licht van bepaalde kleur. Het doel van dit onderzoek is het opstellen van (goede) basisspectra voor LED licht als aanvulling op het zonlicht onder omstandigheden met weinig natuurlijk licht, voor een aantal gewassen (tomaat, sla, chrysant en alstroemeria). Dit gebeurt in 5 werkpakketten: Werkpakket 1. Inrichten IDC LED, plannen en voorbereiden. Naast inrichten van het IDC LED met de nieuwste led modules, zal het plan voor werkpakket 2 wordt gedetailleerd ingevuld over o.a. aantallen planten, rassen, spectrum, intensiteiten en plantmetingen. Werkpakket 2. Experimenten met lichtrecepten. In een reeks experimenten worden strategieën met verschillende basisspectra toegepast bij tomaat, chrysant, sla en alstroemeria. Al deze proeven worden gedaan onder “winterse condities” in de kas, dus lage niveaus zonlicht en korte dagen met natuurlijk licht. In serie 1 wordt in eerste instantie voor tomaat en sla een proef gedaan met verschillende spectra, waarin de effecten op jonge tomatenplanten en op slaplanten wordt bepaald. In deze proef worden de morfologische en fysiologische processen in de plant gemeten die de groei en ontwikkeling van de planten bepalen. Uit deze proef valt af te leiden in hoeverre blauw licht in het LED spectrum nodig is, wat het effect is van groen en verrood licht, en in hoeverre deze effecten onderling vervangbaar zijn. Daarna volgt een serie 2 met chrysant en alstroemeria. Daar wordt gekeken naar weggroei van jonge planten, strekking, bladoppervlakte, lichtonderschepping, bladgrootte en biomassavorming. Uit deze proef valt af te leiden in hoe de plantvorm en lichtonderschepping van jonge chrysanten- en alstroemeriaplanten gestuurd kan worden met het spectrum Werkpakket 3: Go/No Go bespreking Werkpakket 4: toepassing in een teelt. In WP2 wordt gewerkt met jonge gewassen en is de vraag wat de effecten zijn op een volgroeid gewas. Daarom worden uit die experimenten de meest interessante combinaties gezocht van spectrum en gewas, en worden deze beproefd in een volledige teelt (voor chrysant of sla) of de winterproductie (tomaat). Werkpakket 5. Rapportage en overleg Dit onderzoek moet kennis opleveren om de toepassing van led te versnellen door meer kennis over het toe te passen spectra. Led is inmiddels meer dan 40% zuiniger dan de huidige SON-T lampen bij gelijke lichtintensiteit. Philips draagt € 25.000,- bij aan dit project (in kind). Het is belangrijk om te weten als overgegaan wordt op led-belichting wat de invloed is op biologische bestrijders en plantweerbaarheid. Een vijftal verkennende experimenten moeten hier een beeld van geven. Zoekefficiëntie en parasiterings-activiteit van Aphidius ervi voor bladluis Populatie-ontwikkeling roofmijten op komkommer Eileg en ontwikkeling van Macrolophus pygmaeus in tomaat Eileg en ontwikkeling Orius roofwantsen in chrysant Effect lichtbehandeling op plantweerbaarheid tomaat en chrysant Projectnummer: 20078

Het doel van het onderzoek is het energieverbruik in de winter en de CO2-uitstoot te verminderen met minimaal behoud of verbetering van productie en kwaliteit. Naast een controlekas met normaal ingestelde ventilatietemperaturen, wordt in een vergelijkbare kas tot half maart niet en daarna indien nodig alleen overdag aan de luwe zijde geventileerd. In alle kassen wordt een bepaalde maximale hoeveelheid CO2 per uur gedoseerd, die gerelateerd is aan de warmtevraag. Het onderzoek wordt uitgevoerd bij twee of drie rassen sla, radijs en andijvie. In de winter van 2007-2008 heeft WUR Glastuinbouw onderzocht of sla, radijs en andijvie te telen zijn bij hogere temperaturen door hogere stooktemperatuur en beperkt ventileren. Het onderzoek is uitgevoerd bij twee rassen per gewas en twee voedingsniveaus. De gerealiseerde temperatuurniveaus, de CO2-concentraties en de RV waren hoger in de afdeling waarin beperkt werd geventileerd. Dit resulteerde in een snellere teeltduur van 1 week bij radijs, 2 weken bij sla en 3 weken bij andijvie. De kwaliteit van radijs bleek onvoldoende. Sla en andijvie gaven weliswaar ook kwaliteitsproblemen, maar die lijken oplosbaar. Door de hogere stooktemperatuur is het energieverbruik echter aanzienlijk hoger. Projectnummer: 13079

Inventarisatie van de groei van sla in het najaar, de winter en het voorjaar. Op basis hiervan wordt bepaald wat de invloed van extra groeilicht is op de productie van verschillende slatypen. Inventarisatie van de gemiddelde prijsvorming van verschillende slatypen per periode. Simulatie van de meerproductie door belichting met behulp van rekenmodellen. Berekening van de meeropbrengsten op basis van de berekende meerproductie en de prijsvorming. Uit verschillende proeven met zware botersla en lollo rossa kwam naar voren dat deze in de winter (zonder belichting) respectievelijk 15 en 8 gram versproduct per mol licht produceren. Rekening houdend met variabele kosten voor extra arbeid en extra plantmateriaal lijkt belichting niet rendabel voor sla. Door beter gebruik te maken van groeilicht kan de effectiviteit van belichting nog een stuk omhoog. Ook als met belichting het uitvalpercentage kan worden verkleind, werkt dit positiever uit op het bedrijfsresultaat. Projectnummer: 12521-05

In deze studie wordt door middel van interviews nagegaan hoe ondernemers met de gewassen sla, freesia en tomaat omgaan met hun temperatuurstrategie op het moment van scherm openen. Door berekeningen met een kasklimaatmodel wordt bepaald op welke wijze het scherm efficiënt ingezet kan worden, hoeveel energiebesparing hiermee mogelijk is en wat de (financiële) consequenties zijn van het verlagen van de contractcapaciteit. Door de invoering van het CDS-systeem openen veel ondernemers de schermen pas bij een hogere lichtgrens. De stralingsenergie, die op deze wijze wordt geoogst, in combinatie met een open bufferregeling maakt het mogelijk om met een beperkte aansluitwaarde (tijdelijk) toch aan de hoge warmtevraag te voldoen. Hierdoor is de omvang van de temperatuurverlaging, die ontstaat door het openen van de schermen, de afgelopen jaren afgenomen. Het is dan ook goed om te weten dat simulatieberekeningen hebben uitgewezen dat het effect van het later openen van het scherm op de dagelijkse lichtsom in de kas zeer beperkt is. Ook van de tijdelijke temperatuurdalingen die optreden bij het openen van energieschermen is geen productieremming of schade te verwachten, zo bleek uit het literatuuronderzoek. Projectnummer: 12413

Er zijn aanwijzingen dat planten bij (hoogfrequent) pulserend licht efficiënter met het aangeboden licht omgaan dan met continu licht, zie 'Energiezuinige belichting met hoogfrequent pulserende LED's'. Uit de resultaten van het 'proof-of-principle' project blijkt ook dat de fotosynthese per Watt elektriciteitsverbruik relatief het snelst verloopt bij korte pulsen. Hierbij wordt circa 60 à 70% energie bespaard ten opzichte van continue belichting. Er is bij deze duty-cycle in absolute zin over de tijd geïntegreerd echter zo weinig licht, dat de absolute fotosynthese wel lager ligt, dan bij continu licht. Het onderzoek naar hoogfrequent pulserende LED's past binnen de 'Roadmap transitie gewasbelichting met LED'. In dit vervolgexperiment is sla in twee experimenten belicht met continu en pulserend licht. Bij de oogst bleek in beide experimenten, dat zowel het versgewicht als het drooggewicht van de planten niet significant van elkaar verschilden. Ook de fotosynthese bij beide behandelingen bleek niet significant te verschillen. Het elektriciteitsverbruik bleek bovendien bij afnemende duty-cycle (en gelijke lichtsom) significant toe te nemen. Dit gold vooral voor de rode LED's. De resultaten van de plantproeven suggereren dat bij pulserend licht niet de momentane belichtingsterkte bepalend is voor de (momentane) fotosynthese maar de lichtsom per tijdseenheid, ongeacht de frequentie of duty-cycle van de pulsen. Er kan uiteindelijk worden gesteld, dat voor de groei het aanbieden van pulserend licht aan een gewas met een gelijke lichtsom als bij continu licht energetisch (en financieel) geen zin heeft. Projectnummer: 12396