Zoeken

Het event werd geopend door Alexander Formsma, beleidsspecialist Energie & Klimaat van Glastuinbouw Nederland. Hij schetste de actualiteit rond het convenant Energietransitie Glastuinbouw 2022-2030 en de lastenverzwaring voor ondernemers die met de vergroening van de sector gepaard gaat. Geen ontheffing voor ETS2 en bijmengverplichting Ondanks brede erkenning voor de inzet van de sector op energiebesparing en het verduurzamen van de energievoorziening, heeft het (demissionaire) kabinet toch besloten de Nederlandse glastuinbouw onder het ETS2 te laten vallen en de bijmengverplichting groen gas. Omdat beide maatregelen niet nodig zijn om de emissiedoelen van de sector te halen, heeft de overheid zichzelf de voorwaarde gesteld om alles te compenseren. Het plan hiervoor wordt bij de voorjaarsnota van 2026 gepresenteerd. Toch erkenning en steun Het krediet dat de sector met zijn jarenlange inzet en bewijs van goed gedrag heeft opgebouwd, wordt daarentegen nog steeds vertaald in ruimhartige overheidssteun voor kennis en innovatieprogramma’s zoals Kas als Energiebron en in verschillende subsidieregelingen die bedrijven helpen om door te pakken op energiebesparing en verdere vergroening. De intentie om bedrijven voor ETS2 te compenseren is uitgesproken, over de wijze waarop wordt nog gestudeerd. Glastuinbouw Nederland blijft zich hier keihard voor inzetten. Lopende projecten en initiatieven Formsma gaf een beknopt overzicht van lopende, CO2-gerelateerde onderzoeksprojecten en bijeenkomsten voor kennisoverdracht. Hij nodigde telers nadrukkelijk uit om deel te nemen aan de kennismiddagen over dit thema bij Botany in Horst (3 juli) en bij Horti-Tech in Honselersdijk (9 juli) , die een hoog praktijkgehalte krijgen. De beleidsspecialist sloot zijn betoog af met de constatering dat de sector over vijf jaar 2 Mton externe CO2 nodig heeft om op koers te blijven. Het vergt veel extra inspanningen en ondersteunend overheidsbeleid om het pad daarvoor te effenen, zeker nu Shell zich heeft teruggetrokken uit OCAP en er de voorkeur aan geeft om CO2 onderzees op te slaan. Belangrijke aandachtspunten zijn volgens Formsma: Een eerlijke balans tussen CCU (carbon capture and utilization (=aanwending, zoals via OCAP) en CCS (carbon capture and storage (bijvoorbeeld opslag in lege gasvelden op de Noordzee). Het optimaliseren van de SDE++ regeling. Intensieve samenwerking met afvalverwerkingsinstallaties (AVI’s) voor meer CO2-levering aan de tuinbouw. Het opstellen en ten uitvoering brengen van een concreet CO2-actieplan, in samenwerking met LVVN en KGG. Daarnaast waren er presentaties over autonoom, efficiënt CO2 doseren door Jeroen Boonekamp van B-Mex en pilots met CO2-winning uit buitenlucht (Direct Air Capture) en aanwending van afgevangen CO2 uit de scheepvaart (kwaliteitstoetsing) door Alexander Boedijn en Janneke Grit van Wageningen University & Research. Externe bronnen Tijdens de pauze was er een bedrijvenmarkt met aanbieders van diensten en producten voor efficiënte CO2-doseersoftware, DAC en externe CO2-voorziening. Daarna volgden presentaties door klimaatadviseur Peter Simoës namens de Verening van Afvalbedrijven en Projectmanager Green Gas Ruud Paap namens New Energy Solution, een Noord-Nederlands PPS waarin meer dan 120 organisaties samenwerken ten behoeve van hernieuwbare energie en aanwending van groene CO2 uit voornamelijk vergisters van mest en biomassa. Gedeelde belangen Zowel afvalverwerkers als groengasproducenten kijken met interesse naar de glastuinbouw als mogelijke afnemer van CO2 (via het CCU-spoor). Dat heeft al geleid tot enkele samenwerkingsprojecten. Verbreding en verdere uitrol daarvan is vanwege de grote behoefte aan externe, hoogwaardige CO2 de komende jaren noodzakelijk. Hoewel afvalverwerkers en groengasproducenten daar mogelijkheden voor zien, worstelen ze ook met economische en juridische knelpunten. Net zoals de glastuinbouwr wijzen zij op de noodzaak van een doordacht overheidsbeleid en flankerende maatregelen (zoals gerichte subsidies) om CCU en CCS in balans te houden en niet gedwongen te worden om eenzijdig voor CCS te kiezen. Om door te kunnen pakken, moeten Glastuinbouw Nederland, afvalverwerkers en (andere) hernieuwbare energieproducenten hun gedeelde belangen en gewenste maatregelen in Den Haag en Brussel op tafel te leggen, zo luidde de conclusie. Lukt dat niet, dan zal de CO2-sleutel niet goed in het slot passen van de verduurzaming van de glastuinbouw.

Beschikbaarheid van CO2 Momenteel wordt vooral veel gebruik gemaakt van CO 2 die vrijkomt uit aardgasverbranding in warmtekrachtkoppelingsinstallaties (WKK). Hierbij wordt warmte, elektriciteit en CO 2 geleverd om de plantengroei te bevorderen. Een andere optie is het OCAP-pijpleidingnetwerk, dat CO 2 van industriële bronnen naar kassen transporteert en emissies efficiënt hergebruikt. Een derde, duurdere optie is vloeibare CO 2 die met vrachtwagens wordt aangevoerd. DAC technologie testen op komkommers Het rechtstreeks uit de lucht afvangen en concentratie van CO 2 is een veelbelovende en duurzaam alternatief van CO2 uit fossiele brandstoffen. Om deze innovatie te verkennen, is in januari 2024 het Innovatie en Demonstratie Centrum CO 2 uit Buitenlucht gelanceerd, gefinancierd door het programma ‘Kas als Energiebron’, bij de business unit Glastuinbouw en Bloembollen van Wageningen University & Research in Bleiswijk. In de komende jaren worden verschillende DAC-technologieën getest en vergeleken, waarbij gegevens worden verzameld over CO 2 -kwaliteit, CO 2 -productiecapaciteit en -concentratie, energieverbruik per kilogram geproduceerde CO 2 , kwantificering van benodigde extra productiemiddelen (bijv. sorbents) en de hoeveelheid en kwaliteit van andere outputs (bijv. water). CO 2 -kwaliteit is een heel belangrijk onderwerp en er wordt dan ook veel aandacht gegeven aan het bepalen of er bekende fytotoxische gassen aanwezig zijn die de gezondheid van planten negatief kunnen beïnvloeden. Om dit te doen, zijn er twee identieke kascompartimenten: één met DAC-bron-CO 2 en de andere met OCAP-CO 2 als referentie. De compartimenten hebben een hogedraadsysteem, assimilatiebelichting (volledig LED) en een koelsysteem. Naast een uitgebreid meetsysteem voor CO 2 -concentratie en de flux van de CO 2 die in beide compartimenten wordt gedoseerd, wordt een uitgebreid meetprotocol uitgevoerd. Er wordt het hele jaar door komkommer geteeld waarbij een CO 2 -concentratie van ca. 750 ppm wordt gehandhaafd. De ventilatie van de kas hoeft door het koelsysteem slechts sporadisch gebruikt te worden. Kans op eventuele schade aan het gewas door ophoping van andere gassen dan CO 2 die zich in de kaslucht kunnen vermengen bij de CO 2 -dosering wordt daardoor gemaximaliseerd. Deze zomer konden de luchtramen meer dan 95% van de tijd gesloten blijven. Geen verschillen De eerste DAC-machine die wordt getest, is de Skytree Cumulus (beta), die al 10 maanden in bedrijf is. Er zijn twee komkommerproeven uitgevoerd: de eerste liep van januari tot juni, terwijl de tweede sinds juli gaande is. Resultaten van de eerste proef, die al is afgerond, geven een opbrengst aan van 71 kg/m 2 (177 stuks/m 2 ) gedurende ongeveer 166 dagen teelt, zonder verschillen tussen het DAC- (test) en OCAP-compartiment (referentie). Wekelijkse metingen, waaronder stengellengte, blad- en bloei, bladoppervlak, vruchtgroeiperiode en vruchtabortie, waren vergelijkbaar tussen beide kascompartimenten. Er werden geen tekenen van fytotoxiciteit waargenomen, op basis van gegevens over bloem- en bladkleur, zowel voor DAC-CO 2 van de Skytree Cumulus (bèta) en de OCAP CO 2 . Het is belangrijk om op te merken dat hoewel deze machine niet specifiek is ontworpen voor de glastuinbouw, de capaciteit ervan - tot ca. 10 kg CO 2 per 24 uur - goed past binnen de reikwijdte en schaal van dit project die gebruik maakt van compartimenten van 144 m 2 . Dezelfde absorbents en hetzelfde kernproces worden gebruikt in de nieuwe, grotere eenheid van Skytree die is ontworpen voor kassen (Stratus). Daarom kan de afwezigheid van fytotoxiciteit in tests met het Cumulus-systeem ook worden beschouwd als indicatief voor de prestaties van het Stratus-systeem in kassen. Tot nu toe zijn de resultaten van de tweede proef consistent met die van de eerste. Er zijn vooralsnog geen verschillen waargenomen tussen de twee compartimenten. Schadelijke gassen Als onderdeel van de risicoanalyse voor fytotoxische gassen werden gasanalyses van het CO 2 -concentraat uitgevoerd om bekende schadelijke gassen voor planten te detecteren. Er werd wat NOx aangetroffen, maar tot nu toe is het onduidelijk wat de bron is. Aangezien NO x -niveaus buitenshuis soms hoger kunnen zijn dan verwacht (bijvoorbeeld in de buurt van een drukke weg), is extra meetapparatuur geplaatst om NOx-concentraties, zowel buiten als binnen de compartimenten te meten. Daarnaast worden technische interviews gehouden in samenwerking met chemische analisten die gespecialiseerd zijn in DAC-technologie om de processen van de machine te beoordelen en vooraf te identificeren, of er op basis van het ontwerp en de technologie nog andere fytotoxische gassen te verwachten zijn. In het proces komt ook wat condenswater beschikbaar. Vanuit een circulariteitsperspectief kan dit nuttige input zijn voor het irrigatiewater als de waterstroom 'zuiver' is. In veel projecten is gezien dat leveranciers van apparatuur voor de glastuinbouwsector het belang van 'schoon' water vaak onderschatten of over het hoofd zien, meestal door een gebrek aan bewustzijn. Daarom wordt ook informatie over de kwaliteit en kwantiteit van het geproduceerde watercondensaat verzameld. Alle resultaten worden na het beëindigen van de 2 e teelt op een rij gezet, zodat we na één jaar van het project de eerste conclusies kunnen trekken. In januari 2024 is het Innovatie en Demonstratie Centrum CO2 uit Buitenlucht gelanceerd, gefinancierd door het programma Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Het IDC CO2 uit Buitenlucht is gevestigd bij de Business unit Glastuinbouw en Bloembollen van Wageningen University & Research in Bleiswijk.

Twence wekt voornamelijk energie op uit niet-herbruikbaar rest- en bedrijfsafval en is de grootste producent van duurzame energie in Overijssel. Een deel van de CO2 die vrijkomt bij het opwekken van energie, wordt afgevangen en hergebruikt. Daarmee draagt het bedrijf in belangrijke mate bij aan het terugbrengen van de CO2-uitstoot in de regio en daarmee ook aan de duurzaamheidsdoelstellingen van haar aandeelhouders. Versnellen duurzaamheidsambities EZK In november 2021 heeft het Ministerie van EZK een subsidie beschikbaar gesteld van 14,3 miljoen euro, omdat het initiatief ook bijdraagt aan de nationale doelstelling om de CO2-uitstoot snel te verminderen én omdat het een voorbeeld is voor andere grote bedrijven in de industrie in binnen- en buitenland. Twence werkt samen met het toonaangevende Noorse bedrijf Aker Carbon Capture. Hun gepatenteerde CO2-afvangtechnologie biedt een unieke, milieuvriendelijke oplossing voor het afvangen van CO2-emissies. “We hebben nauw samengewerkt met de mensen van Twence om van dit unieke project mogelijk te maken. Samen dragen we bij aan een CO2-neutrale omgeving. Dit zal een voorbeeld zijn voor andere energiespelers in Nederland en de rest van Europa”, zegt Valborg Lundegaard, CEO Aker Carbon Capture. Verduurzaming glastuinbouw Een groot deel van de afgevangen CO2 wordt in vloeibare vorm geleverd aan de glastuinbouw. Wanneer de glastuinbouw van het aardgas af wil, dan is de duurzame CO2 van Twence een belangrijk alternatief. De afvalverwerker levert daarmee een belangrijke bijdrage aan de verduurzaming van de glastuinbouw. Marc Kapteijn, algemeen directeur Twence: “Twence heeft de ambitie om een bijdrage te leveren aan de circulaire economie en meer waardevolle grondstoffen uit afval te produceren. Deze CO2-afvanginstallatie is hiervan een prachtig voorbeeld. De realisatie van de installatie vergt kennis en vakmanschap. We werken dan ook samen met vakkundige en gespecialiseerde partijen.” Namens Glastuinbouw Nederland en Kas als Energiebron geeft energiespecialist Dennis Medema aan dat het afvangen en hergebruiken van CO2 bij afvalenergiebedrijven substantieel bijdraagt aan het terugdringen van de CO2-uitstoot in Nederland. "Het heeft bovendien het grote voordeel dat het CO2 is die grotendeels van biogene oorsprong is (groen) en dus geen nieuwe CO2 aan de atmosfeer toevoegt. Voor de glastuinbouw is dat vanwege de toenemende vraag naar ‘groen’ op de internationale markt een belangrijk voordeel. Het mes snijdt dus aan twee kanten." De installatie gaat naar verwachting in het laatste kwartaal van 2023 in bedrijf. Neem voor meer informatie contact op met Dennis Medema . Bijschrift foto: v.l.n.r. Bert Frowijn, directeur Innovatie & Projecten Twence, Wytske van der Mei, MT lid Directie Topsectoren en Industriebeleid - Ministerie EZK en Dennis Medema, themaspecialist Energie bij Glastuinbouw Nederland. Bijschrift afbeelding: Impressie CO2-afvanginstallatie.

De betrokken organisaties werken nauw samen met rijksoverheid. LTO Glaskracht Nederland, de Greenports, OCAP, afvalbedrijven en provincies spelen allemaal cruciale rollen die hopelijk op korte termijn goede resultaten gaan opleveren. Met de inzet van externe CO2 kan op korte termijn veel aardgas bespaard worden, bijvoorbeeld door het voorkomen van de zogenoemde zomerstook. Uitbreiding OCAP CO2-leverancier OCAP heeft de laatste tijd gewerkt aan de uitbreiding van het netwerk in het Westland. Ook zal het glastuinbouwgebied PrimA4a vanaf 2019 CO2 ontvangen van OCAP en is de bedoeling de leiding op afzienbare termijn door te trekken naar De Kwakel en Nieuw Amstel en mogelijk ook De Schinkelpolder en Legmeerpolder. Zie ook dit persbericht . Ook wordt de haalbaarheid onderzocht van kleine CO2-netwerken in andere glastuinbouwconcentratiegebieden buiten bereik van OCAP zoals de Bommelerwaard. Naast voldoende interesse van tuinders, zijn ook extra CO2-bronnen nodig om in de behoefte van de glastuinbouw te voorzien. Hiervoor wordt onder andere gekeken naar de afvalsector. CO2 van afvalbedrijven LTO Glaskracht Nederland werkt nauw samen met Vereniging Afvalbedrijven (VA) om extra CO2 vanuit de afvalsector beschikbaar te krijgen voor de glastuinbouw. Zie ook dit eerdere persbericht hierover. Een aantal afvalbedrijven zoals AEB, AVR en HVC staan klaar om de CO2 uitkoppeling te realiseren. Wel zit op de CO2 afvangst een onrendabele top. VA en LTO Glaskracht Nederland zijn in overleg met de rijksoverheid hoe dit opgelost kan worden. Dit juist ook in het kader van de ambities van het Regeerakkoord rondom de beperking van de CO2 emissie en de huidige discussie over vermindering van het gebruik van Groninger aardgas. CO2 uit buitenlucht Vanuit Kas als Energiebron wordt momenteel uitgebreid gekeken naar diverse bronnen van externe CO2-voorziening en -besparing. Ten eerste is er aandacht in onderzoeksprojecten om zuiniger om te gaan met CO2 door bijvoorbeeld de verliezen uit de kas beperken en meer kennis op te doen over de benutting door de plant. Ook worden CO2-afvangst uit buitenlucht, CO2 uit bio-LNG en uit biogas nader onderzocht. Bij grotere hoeveelheden CO2 van externe bronnen komt ook de vraag of het niet beter en goedkoper is om de CO2 per binnenvaartschip te transporteren.

Door de verdere verduurzaming van de glastuinbouw, zal er gezocht moeten worden naar extra CO2 bronnen om in de vraag te kunnen voorzien. Ook zal de leveringszekerheid van m.n. OCAP beter moeten. Daarom is het cruciaal dat er een extra bron bij komt en een seizoensbuffer. De laatste tijd is vanuit m.n. bij afvalverbranding (AVR, AEB en HVC) maar ook Tata Steel interesse in afvangst van CO2 en hergebruik in de tuinbouw. 26 partijen uit markt, maatschappij en overheid, spraken gezamenlijk de intentie uit om te komen tot een haalbaarheidsstudie voor een ‘CO 2 Smart Grid’. Dit deden zij 26 oktober 2016 op de Nationale Klimaattop in de aanwezigheid van staatssecretaris Dijksma en premier Mark Rutte. In essentie is dit de verdere uitbreiding van OCAP en verbinding met meerdere CO2 bronnen, opslag/buffering en het zoeken naar andere toepassingen waarvan de glastuinbouw voorlopig belangrijkste is. In deze haalbaarheidsstudie zal o.a. gekeken worden naar: Wat zijn de huidige (grote) bronnen en wat is er technologisch mogelijk om de CO2 af te vangen. En wat zijn de hoeveelheden en leveringszekerheid nu en in de toekomst. Wat zijn de kosten voor de uitkoppeling van de CO2 nu en in de toekomst. Wat zijn de mogelijkheden voor opslag en buffering inclusief infrastructuur. Aan welke kwaliteitseisen moet de CO2 voldoen. Wat zijn mogelijke belemmering in wet- en regelgeving Wat zijn mogelijke weerstanden vanuit de maatschappij en hoe daar mee om te gaan. De eerste stap is het vinden en aansluiten van een extra bron van CO2 met daarbij ook een seizoenbuffer. Daarbij wordt er nu al nauw opgetrokken samen met OCAP, Shell en AEB Amsterdam richting de overheid. Met een relatief laag bedrag kan vanuit KaE bijgedragen worden aan een groot consortium om te werken aan een betere CO2 voorziening met als eerste stap (en voor glastuinbouw belangrijkste) het vinden van een extra bron inclusief seizoenbuffer. Hiermee kan de glastuinbouw rondom OCAP waarschijnlijk geheel in zijn CO2 voorzien in de toekomst inclusief een grote leveringszekerheid door de buffer. Bij aansluiting van meerdere bronnen (en meer afnemers / opslag) wordt de leveringszekerheid alleen maar groter. Projectnummer: E17004

De al bestaande installatie voor CO2 afvangst bij Vink Sion is in dit project aangepast. Daarnaast is inzicht verkregen in de technische werking om toekomstige installatie optimaal te kunnen ontwerpen. Hierbij wordt met behulp van amines de CO2 uit de rookgassen van de hout WKK afgevangen. Door de amines te verwarmen komt de CO2 in zuivere vorm vrij voor dosering in kassen. De werking ten aanzien van o.a. degradatie van amines, het warmteverbruik en hoeveelheid geproduceerde CO2, is in lijn met de uitgangspunten. Doordat de uitgangspunten bevestigd zijn blijkt de eerder aangenomen operationele kostprijs van circa € 20-25/ton voor CO2 te kloppen. Hier bovenop komen nog wel de kapitaalskosten, maar CATO Engineering verwacht dat deze techniek op een economische wijze CO2 kan produceren voor lokaal gebruik. CO2 kwaliteit In het onderzoek is ook de kwaliteit van de CO2 onderzocht en blijkt dat die zeer zuiver is (>99,9 %) en inmiddels wordt gedoseerd in de kassen van Vink Sion. Geplande vervolgstap is het meten van het effect op planten van de geproduceerde CO2 onder geconditioneerde omstandigheden bij bijvoorbeeld Wageningen UR Glastuinbouw. Ook de effecten op langere termijn van verontreinigingen in de rookgassen op de levensduur van de amines moet nog worden bepaald. Net als de werkelijke onderhoudskosten over een langere periode en de betrouwbaarheid van de installatie. Bekijk hier een filmpje waarin de geproduceerde CO2 wordt opgevangen in een zak. Dit project is gefinancierd vanuit het programma Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma van LTO Glaskracht Nederland en het ministerie van Economische Zaken. Het eindrapport van het project is beschikbaar en vindt u via onderstaande link.

Doel van deze studie was om meer inzicht te krijgen in de huidige stand van zaken rondom de praktische toepasbaarheid, de technische en logistieke inpassing en de financiële rentabiliteit van CO2-winning uit buitenlucht. Het onttrekken van CO2 uit buitenlucht voor CO2 bemesting in de kas past goed bij de duurzame ontwikkelingen in de tuinbouwsector. Daarnaast kan CO2 uit alternatieve bronnen mogelijk een deel van zomerstook, in perioden van CO2-behoefte zonder warmtevraag, voorkomen. De Quick scan, uitgevoerd door Energy Matters, is opgesteld vanuit het perspectief van de CO2-behoevende glastuinder met geothermiebron. De huidige prijs van CO2 uit buitenlucht is op dit moment hoger dan bijvoorbeeld van vloeibare CO2. Vercommercialisering van deze techniek staat nog in de kinderschoenen; enkele leveranciers hebben een pilot-installatie gerealiseerd. Binnen ongeveer 3 jaar verwachten verschillende leveranciers een lagere prijs te realiseren variërend van €100/ton tot zelfs onder de €50/ton CO2. Zo is er op dit moment een bedrijf bezig om concepten te ontwikkelen die geen warmte, maar alleen vochtige lucht gebruikt als adsorbent. Naar verwachting van dit bedrijf is het energieverbruik extreem laag waardoor de variabele CO2-prijs op ongeveer €10/ton, ofwel €0,01/kg uitkomt. Het nadeel is dat de investeringskosten relatief hoog zijn ten opzichte van de andere CO2 win-technieken. Er zijn in alle bekeken voorbeelden nog technische verbeteringen nodig en ook de kwaliteit van de CO2 uit de in werking zijnde systemen is nog niet bekend. Conclusie De combinatie duurzame warmte en CO2 uit buitenlucht sluit zeer goed op elkaar aan. Echter, op dit moment is geen enkel bedrijf in staat een commerciële installatie te leveren die kan concurreren met de inkoop van vloeibare CO2. Dit vergt zeker nog 3 jaar ontwikkeling. Potentieel kan dit uitgroeien tot een economisch haalbare techniek. Energy Matters adviseert dan ook om de ontwikkelingen te volgen en – op termijn – pilots op glastuinbouwbedrijven te realiseren.

De Arnhemse startup CATO Engineering heeft een kooldioxide (CO2) terugwinninginstallatie ontwikkeld. Met deze installatie wordt voorkomen dat broeikasgassen in de atmosfeer terecht komen. In plaats daarvan worden deze gassen hergebruikt. Het project, dat zorgt voor een verduurzaming van de tuinbouw, wordt financieel ondersteund door het Ministerie van Economische Zaken en het Productschap Tuinbouw. Het project wordt uitgevoerd in het kader van het programma Kas als Energiebron. CATO plaatst haar eerste installatie bij Vink Sion, een Fries tuinbouwbedrijf met een houtgestookte elektrische centrale. Hierbij worden houtsnippers omgezet in duurzame elektriciteit en warmte. De elektriciteit wordt als groene stroom verkocht en de warmte wordt gebruikt voor het verwarmen van de kassen. Toepassing Vink Sion kweekt paprika’s en gebruikt CO2 dosering om de kweek te bevorderen. Op dit moment wordt hiervoor vloeibare CO2 gebruikt. Na de inbedrijfstelling van de nieuwe installatie wordt dit vervangen door zelfgeproduceerde CO2, die wordt afgevangen en vervolgens wordt opgenomen door de paprika’s, waarmee het niet in de atmosfeer terecht komt. Bovendien wordt zo energie bespaard die normaal nodig is voor het vloeibaar maken en tot hoge druk comprimeren van de CO2. Het is de bedoeling om de technologie na de eerste tests ook toe te passen bij andere tuinders. Over CATO CATO Engineering is een nieuw bedrijf bestaande uit medewerkers uit de procesindustrie. CATO is gevestigd in de Greenhouse in Arnhem en is actief op gebied van CO2, waterstofsulfide (H2S) en geurverwijdering, met behulp van zelfontwikkelde technologieën. Toepassingen zijn te vinden in afgasreiniging en het produceren van biogas. Kijk voor meer informatie op www.cato-engineering.com. Over Greenhouse Stichting Greenhouse is een incubator gespecialiseerd in cleantech (energie- en milieutechnologie). Greenhouse ondersteunt ondernemingen in de start- en groeifase en helpt startups van een idee naar een succesvolle en onafhankelijke onderneming. De Greenhouse is gevestigd op Industriepark Kleefse Waard (IPKW) in Arnhem. Kijk voor meer informatie op www.greenhouse-arnhem .

Vink Sion (Beetgum) is een tuinder die een houtgestookte elektrische centrale bedrijf met een niet werkende CO2 recovery installatie. Op dit moment wordt vloeibare CO2 gebruikt Vink-Sion wil samen met CATO Engineering deze installatie aanpassen en in bedrijf nemen. Om dit te doen zijn een aantal aanpassingen aan de installatie nodig. De reden van de niet werkende installatie is een niet juist ontwerp. In dit project wordt de huidige installatie aangepast en testen moeten voldoende informatie verschaffen om tot een goed onderbouwd technisch ontwerp te komen en definitieve onderbouwing van de business case. In een tweede fase moet de capaciteit worden verhoogd. Daar zijn grote investeringen voor nodig die alleen te rechtvaardigen zijn bij succesvol afronden van een test periode. De eerste berekeningen laten zien dat deze technologie zeer interessant is door de lage operationele kosten. Op dit moment zijn de kosten voor een ton vloeibare CO2 ongeveer e. 80,--. De kosten van de amine wasser zouden op ongeveer e. 30,--/ton zijn. Deze waarden zijn ook mogelijk voor andere hout gestookte installatie. Verwachte resultaten: Praktijk ervaring met amine wasser voor deze toepassing Inzicht in (proces)technische werking Inzicht in de operationele kosten voor produceren van CO2 met een amine wasser. Verwachting is dat de kosten per ton CO2 significant lager zijn dan huidige bestaande alternatieven. Inzicht in de zuiverheid van geproduceerde CO2 uit de stripper. Het afvangen en doseren van CO2 uit houtstookinstallaties lijkt technisch en economisch haalbaar. De al bestaande installatie voor CO2 afvangst bij Vink Sion is in dit project aangepast. Daarnaast is inzicht verkregen in de technische werking om toekomstige installatie optimaal te kunnen ontwerpen. Hierbij wordt met behulp van amines de CO2 uit de rookgassen van de hout WKK afgevangen. Door de amines te verwarmen komt de CO2 in zuivere vorm vrij voor dosering in kassen. De werking ten aanzien van o.a. degradatie van amines, het warmteverbruik en hoeveelheid geproduceerde CO2, is in lijn met de uitgangspunten. Doordat de uitgangspunten bevestigd zijn blijkt de eerder aangenomen operationele kostprijs van circa € 20-25/ton voor CO2 te kloppen. Hier bovenop komen nog wel de kapitaalskosten, maar CATO Engineering verwacht dat deze techniek op een economische wijze CO2 kan produceren voor lokaal gebruik. CO2 kwaliteit In het onderzoek is ook de kwaliteit van de CO2 onderzocht en blijkt dat die zeer zuiver is (>99,9 %) en inmiddels wordt gedoseerd in de kassen van Vink Sion. Geplande vervolgstap is het meten van het effect op planten van de geproduceerde CO2 onder geconditioneerde omstandigheden bij bijvoorbeeld Wageningen UR Glastuinbouw. Ook de effecten op langere termijn van verontreinigingen in de rookgassen op de levensduur van de amines moet nog worden bepaald. Net als de werkelijke onderhoudskosten over een langere periode en de betrouwbaarheid van de installatie. Bekijk hier een filmpje waarin de geproduceerde CO2 wordt opgevangen in een zak. Projectnummer: 15124

Door de verdere toepassing van o.a. aardwarmte, restwarmte en energiebesparing heeft de glastuinbouw een tekort aan CO2 doordat er minder aardgas verstookt wordt. De glastuinbouw is daarom op zoek naar extra CO2. In deze studie zijn de belangrijkste opties op een rij gezet en worden aanbevelingen gedaan om het ‘tekort’ op te vullen. Een belangrijke optie is daarbij de koppeling met het project ROAD (Rotterdam Opslag en Afvang Demonstratieproject) waarbij CO2 uit een energiecentrale wordt afgevangen en opgeslagen. OCAP zou daarmee de levering kunnen verdubbelen en de leveringszekerheid kunnen verhogen door het gebruik van een ondergrondse buffer voor CO2. Vanuit het TNO MKB programma is €60.000 aan dit project bijgedragen. CO2 uit ROAD is op dit moment de aantrekkelijkste optie om op korte termijn de CO2-levering naar de Nederlandse glastuinbouwsector te verhogen. Hiermee kan de glastuinbouw de verdere verduurzaming door gebruik van onder andere aardwarmte en restwarmte via de warmterotonde, doorzetten. Naast ROAD zijn CO2 uit afvalverbrandingscentrales en uit biogas belangrijke routes om het tekort op te vullen. Projectnummer: 15051-03