Zoeken

Fossielvrije aardbeienteelt stap dichterbij Eén van de blikvangers was de proef ‘Met een geknepen kas onderweg naar een klimaatneutrale aardbeienteelt’. Tijdens de rondleiding kregen bezoekers inzicht in hoe telers hun teeltstrategie kunnen afstemmen om doordragende aardbeienplanten ook in de zomer optimaal in balans te houden. Daarbij stond de verduurzaming naar een fossielvrije teelt centraal. Ook werd gekeken naar de mogelijkheden om warmte uit WKO te benutten voor koeling en ontvochtiging, met als doel de onbelichte doordragerteelt verder te verbeteren. De mogelijk positieve effecten op de productie door koeling en daglengteverkorting kregen veel aandacht van de aanwezige ondernemers. Slim combineren van technieken Het uiteindelijke doel van dit onderzoek is om met koeling voldoende energie te oogsten, in een WKO op te slaan, om zo de teelt (nagenoeg) fossielvrij in te vullen. Het vernieuwende zit in de combinatie van technieken en teeltstrategie. Samen werken aan innovatie Het onderzoek ‘Met een geknepen kas onderweg naar een klimaatneutrale aardbeienteelt’ wordt gefinancierd door Kas als Energiebron, het innovatie- en actieprogramma vanuit het ministerie LVVN en Glastuinbouw Nederland. Dit is onderdeel van het programma Kennis in je Kas (KijK). Daarnaast leveren Stichting Aardbei Onderzoek (SAO), Delphy, Innovation Partners en Wageningen University & Research een bijdrage. Breed overzicht van ontwikkelingen Naast de geknepen kas-proef waren er onder andere proeven te zien met jaarrond onbelichte doordragers, rassenonderzoek en nieuwe teelttechnieken. Daarmee bood het evenement een breed en actueel overzicht van ontwikkelingen binnen de zachtfruitsector.

De Aardbeiendag liet opnieuw zien hoe dynamisch en innovatief de sector is. Het afgelopen jaar zijn veel nieuwe ontwikkelingen in gang gezet, waarvan een aantal tijdens deze editie zelfs hun primeur beleefde. Kennisdeling en ontmoeting stonden centraal bij het gezamenlijk aftrappen van het nieuwe aardbeienjaar, met veel aandacht voor toekomstbestendige teeltsystemen. Onderzoek centraal in het programma Kas als Energiebron ondersteunde de Aardbeiendag en droeg samen met partners bij aan de inhoudelijke programmering. Tijdens het programma werd één van de lopende onderzoeken concreet toegelicht. Silvester de Nooijer (Delphy) en Kaz Vermeer (Voltiris) presenteerden het onderzoek ‘Kasverkoeling én grovere vruchten: zet warmte om in duurzame stroom met spectraal filterend PV’. Zij gaven inzicht in hoe kasverkoeling kan worden gecombineerd met het opwekken van duurzame elektriciteit via spectraal filterende PV-technologie, en wat dit betekent voor teelt en energiegebruik in de praktijk. Breder onderzoeksprogramma voor de aardbeienteelt Naast dit onderzoek werd ook verwezen naar andere lopende onderzoeken binnen Kas als Energiebron die bijdragen aan de verduurzaming van de aardbeienteelt, waaronder Naar een duurzaam onbelichte aardbeienteelt, Met een geknepen kas onderweg naar een klimaatneutrale aardbeienteelt en Systeeminnovatie voor een duurzame Nederlandse aardbeienteelt. Samen bieden deze trajecten telers steeds concretere handvatten om stappen te zetten richting een energiezuinige en toekomstbestendige teelt. Waardering voor samenwerking Namens Kas als Energiebron en Glastuinbouw Nederland waren diverse specialisten aanwezig, waaronder Henny van Gurp, Adri Bom-Lemstra, Ingrid Blom en verschillende onderzoekers van Delphy en andere kennisinstellingen.

Doel en relevantie praktijk Dit project richt zich op de verduurzaming van de aardbeienteelt naar een (nagenoeg) fossielvrije teelt. Onderzocht wordt of warmte uit warmte-koudeopslag (WKO) kan worden benut voor koeling en ontvochtiging en welke effecten koeling en daglengteverkorting hebben op productie en plantbalans. Het doel is om met geoogste warmte de energievraag van de teelt zoveel mogelijk fossielvrij in te vullen. Daarnaast wordt gekeken naar het stroomverbruik, de economische haalbaarheid en het verouderingseffect van het gewas. De opgedane inzichten helpen telers om concrete stappen te zetten richting een fossielvrije aardbeienteelt. Projectbeschrijving Aardbei is in korte tijd uitgegroeid tot het vierde glastuinbouwgewas van Nederland. Omdat meer dan 90% van de teelt onder glas nog onbelicht is, liggen juist daar grote kansen voor energiebesparing. Dit project richt zich op doordragende aardbeien met een vroege plantdatum in januari, zodat van half maart tot en met november geoogst kan worden. Doordragers hebben als voordeel dat met een lagere piekbelasting kan worden geteeld, waardoor minder warmte nodig is en de teelt beter bestand is tegen hogere buitentemperaturen. De warmtevraag wordt ingevuld met warmte die wordt geoogst tijdens koeling op warme dagen en nachten en bij ontvochtiging. Deze warmte kan later weer worden ingezet in de teelt. Daarnaast wordt gewerkt volgens de principes van Het Nieuwe Telen, met onder meer scherming, minimale buiswarmte en voldoende luchtbeweging. Ook wordt daglengteverkorting toegepast om de plant beter in balans te houden. Een praktijkreferentie op het ISFC maakt vergelijking mogelijk met een traditionele teelt. Het project levert daarmee nieuwe inzichten op in fossielvrij telen en de kansen van koeling en daglengteverkorting binnen de aardbeienteelt. Financiering en coördinatie Het totaalbudget voor dit onderzoek is € 262.304, waarvan € 26.230 door SAO/sector (cash) en € 236.074 door Kas als Energiebron. Dit project wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). Het onderzoek wordt uitgevoerd door Delphy Improvement Centre i.s.m. Wageningen Plant Research. De proef wordt begeleid door telers. Projectnummer: 25121

Daarnaast is ook gekeken of de teeltperiode kon worden verlengd met het verkorten van de dag door middel van een verduisteringsdoek. Het hoofdras was Inspire, met daarnaast drie goten met het ras Fandango. Elektriciteit Het elektriciteitsverbruik voor de warmtepomp was 30 kWh/m². Bij het ontvochtigingsproces ontstond een warmteoverschot van 73 kWh/m² dat voor de verwarming kon worden gebruikt. Daarnaast werd er met gas 50 kWh/m² (=5,7 m³/m²) voor de verwarming gebruikt. Dit was in de winter nodig omdat de warmtepomp, die door de ontvochtiging gedreven werd, in de winter niet genoeg warmte produceerde. In de zomer is dit tekort alsnog gewonnen uit de kas en in een aquifer opgeslagen. Daarmee had de kas all-electric geklimatiseerd kunnen worden zonder gebruik van aardgas. CO2 In totaal is er 10,1 kg/m² CO₂ gedoseerd. Met behulp van gegevens van de watergift, de drain en een weeggoot is de verdamping benaderd. De nachtverdamping is geschat op 5-10 g/m2 .uur. Opvallend was het verschil met metingen op een praktijkbedrijf, die met 10-17 g/m2 .uur beduidend hoger uitkwam. Productie Inspire produceerde 9,2 kg/m² klasse I en Fandango produceerde 9,0 kg/m² klasse I. Dat had hoger kunnen zijn als de meeldauw beter onder controle was gebleven. Tot begin augustus werden er nieuwe trossen aangelegd bij het ras Inspire. Dit liet zien dat de verduistering in mei en eerste helft juni nog gezorgd heeft voor trosinductie. De vruchtmaat was voor beide rassen goed en de refractie over het algemeen ook. Financiering en coördinatie Het onderzoek wordt uitgevoerd door business unit Glastuinbouw en Bloembollen van Wageningen University & Research in Bleiswijk en wordt gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. De proef is mede mogelijk gemaakt door KijK en is begeleid door telers.

Doel en relevantie voor de praktijk Het doel is om in de onbelichte aarbeienteelt het energieverbruik met tweederde te reduceren, door toepassing van actieve ontvochtiging en efficiënt verwarmingsbeheer. De opbrengst moet daarbij praktijkconform blijven. Het project moet telers handvatten geven voor een energiezuinige teelt met schermen en ontvochtiging. Projectbeschrijving Ook de teelt van aardbei moet blijven innoveren om energie te besparen en om als sector weerbaar te blijven.De huidige aardbeienteelt onder glas is grotendeels (>90%) nog onbelicht met gekoelde junidragers (doorteelt of meerdere plantingen) met een aantal korte oogstperiodes per jaar. De proef wordt uitgevoerd in een proefkas van 300 m² bij Delphy ISFC in Horst en wordt begeleid vanuit het Delphy zachtfruit adviesteam. In de energiebesparingskas zullen centraal staan: energiebesparing door middel van kasisolatie door scherming, het uitschakelen van de minimumbuis, het toepassen van voldoende luchtbeweging door middel van verticale ventilatoren en actieve ontvochtiging. De proefkas dient als praktijk-referentie (van de voorlopers). In deze kas zal er verdergaand met chemievrij telen worden geëxperimenteerd (UV-C, insectengaas, plantsauna). Kortom, dit project draagt bij aan de transitie naar fossielvrije, emissieloze en chemievrije teelten en biedt nieuwe inzichten in klimaatsystemen en gewasrespons in de veruit het meest voorkomende teeltconcept doorteelt aardbei. De opgedane kennis is ook toepasbaar voor nieuwe teeltconcepten aardbei. Hiernaast staat het omgaan met de vochtstromen in de kas bij aardbei model voor alle relatief koel geteelde tuinbouwgewassen. Financiering € 211.725 via Kas als Energiebron € 23.525 via Stichting Aardbei Onderzoek (SAO) Projectnummer: 25102

Het hoofdras was Inspire, daarnaast waren er 4 goten met het ras Fandango. Het elektriciteitsverbruik voor de warmtepomp was 27.1 kWh/m². Warmteoverschot Bij het ontvochtigingsproces ontstond een warmteoverschot van 84.9 kWh/m² die voor de verwarming kon worden gebruikt. Daarnaast werd er via gas 54 kWh/m² (=6.1 m³/m²) voor de verwarming gebruikt. Deze was in de winter nodig omdat de warmtepomp, die door de ontvochtiging gedreven werd in de winter niet genoeg produceerde. In de zomer is dit tekort alsnog gewonnen uit de kas en in een aquifer opgeslagen. Daarmee had de kas all electric geklimatiseerd kunnen worden zonder dat daar aardgas voor nodig zou zijn geweest. Het warmtegebruik zou bij een glazen kasdek 3% hoger hebben gelegen dan bij het gehanteerde ETFE kasdek. In totaal is er 6.6 kg/m² CO₂ gedoseerd. Verdamping Met behulp van gegevens van de watergift, de drain en een weeggoot is de verdamping benaderd. De nachtverdamping is geschat op 25 g/m2 .uur. Inspire produceerde 10.7 kg/m² en Fandango produceerde 10.8 kg/m². Tot begin augustus zijn er nieuwe trossen aangelegd bij het ras Inspire, wat liet zien dat de verduistering in mei en eerste helft juni nog gezorgd heeft voor trosinductie. De vruchtmaat was erg goed in het voorjaar. In de zomer nam de vruchtmaat iets af. Vanaf juni vormde meeldauw een probleem, waardoor naast het gebruik van ‘groene’ middelen, ook regelmatig chemisch ingegrepen moest worden. Financiering Dit project is uitgevoerd door Wageningen University & Research en gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van het ministerie van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (KijK). De proef is intensief gevolgd en begeleid door telers.

Bob Fennis van Blue Terra rekende plenair voor wat de terugverdientijd is van een lucht-water-warmtepomp op een onbelicht en gasgestookt solitair aardbeienbedrijf van 1,3 ha; 1,7 ha en 4,5 ha en op een bedrijf van 3,2 ha met WKK. Verschillende aardbeientelers hebben hun praktijkcijfers hiervoor beschikbaar gesteld. Tijdens de bijeenkomst gingen de ondernemers ook zelf aan de slag met hun eigen cijfers. De middag werd afgesloten met een aantal ondernemers die hun ervaringen met alternatieve energiebronnen van afgelopen jaar, presenteerden aan de groep. Grote impact nieuwe belastingmaatregelen Vooral voor kleinere, solitair gelegen bedrijven is de impact van de nieuwe belastingmaatregelen groot. Met deze workshops wil Glastuinbouw Nederland en Kas als Energiebron de ondernemers helpen meer inzicht te krijgen in de complexe materie, ook door de diepte in te gaan met praktijkgerichte berekeningen. Voor de ene teler kan dat betekenen dat hij kijkt welke investeringen nodig zijn om het bedrijf 'verkoopbaar' te houden, omdat er geen opvolger is. Voor de andere teler, die door wil met ondernemen, al dan niet met opvolgers in huis, helpt de doorrekening bij het maken van investeringsbeslissingen. Al rekenend wordt de impact nog maar eens extra duidelijk van de nieuwe belastingtarieven voor gas en elektriciteit en van de nieuwe tarieven van het CO2-sectorsysteem, die per 1 januari 2025 ingaan. Warmtepomp of niet, gasverbruik blijft nog wel even nodig, al is het deels of als backup-voorziening. Subsidiemogelijkheden lucht-water-warmtepomp Uit de berekeningen blijkt dat de mogelijkheid om SDE++-subsidie te krijgen benut moet worden om de investering in een lucht-water-warmtepomp rond te rekenen. Zeker voor telers met voldoende schaalgrootte zijn er kansen voor warmtepompen. Kom je echter onder een thermisch vermogen uit van 500 kWth, dan kun je SDE++-subsidie niet verkrijgen. Maatwerk voor ieder bedrijf Door onderling te vergelijken vallen ook de telers op met een laag gasverbruik. Na analyse blijkt al snel dat de dubbele schermen en Het Nieuwe Telen hieraan bijdragen. Wel stijgt dan het elektragebruik voor ontvochtiging. Een van de conclusies na een middag rekenen is ook dat wie al zuinig stookt en daardoor onder de grens van een thermisch vermogen uit 500 kWth uit komt, de warmtepomp lastiger terug te verdienen is. Kortom het rekenwerk is maatwerk voor ieder bedrijf! We kijken terug op twee goed bezochte bijeenkomsten, waar in een open dialoog veel kennis onderling is gedeeld, met toch ook wel confronterende uitkomsten. Niet iedereen in de groep heeft toekomst, is gaandeweg de middag een van de pijnlijke, keiharde constateringen. Zeker voor kleinere, solitair gelegen bedrijven is de impact van de nieuwe belastingmaatregelen groot. Beide bijeenkomsten werden mede mogelijk gemaakt door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van LVVN en Glastuinbouw Nederland.

Om deze tussendoelen te halen is er totaal anders geteeld dan zoals nu in de praktijk gebruikelijk is met meerdere plantingen van gekoelde junidragers en bijbehorende piekproductie. Er is geteeld met de verse junidragers Inspire en Fandango. Het leerpunt van seizoen ‘22/’23 was dat dormancy in de winter vermeden moet worden. Daarom zijn in het seizoen ‘23/’24 drie strategieën in drie tralies in een 600m 2 kas beproefd om verder van diepe dormancy vandaan te blijven. Resultaten energie en teelt De besparing in elektra naar ruim 100kWh/m 2 ligt grotendeels voor rekening van de overstap van SON-T naar LED. Extra kWh’s zijn bespaard door overdag te besparen op verrood en lampen te dimmen. De warmtevraag is geminimaliseerd door gebruik te maken van een transparant energiedoek en een lichtuitstootscherm. Hierdoor lag het gasverbruik op ongeveer 7m 3 /m 2 . Qua productie zijn in deze proef niet de kilo’s geplukt die van tevoren gepland waren. Zo gingen verschillende rassen toch in dormancy en ontstond er onbalans in de plant. Dit resulteerde in een aanzienlijk verminderde trosinductie. Concluderend Vanuit energie bezien was dit een succesvolle proef: De input van gas en elektriciteit is gehalveerd. Plantkundig gezien is geconcludeerd dat het teeltconcept nog niet praktijkrijp is. Belangrijke aandachtspunten zijn: (1) De raskeuze: de teelt van Inspire is minder risicovol met betrekking tot diepe dormancy dan Fandango. Dit lijkt samen te hangen met de koudebehoefte, respectievelijk “low chill” versus “medium chill”. (2) De eerste productie is geïnduceerd op het trayveld buiten. Een rem op het vervolg in winterproductie rond week 2 is zeer waarschijnlijk de negatieve invloed van het septemberklimaat in de kas net na planten op de trosinductie die dan moet plaats vinden. (3) Vanwege de hogere temperaturen is de trosinductie in de zomer ook een aandachtspunt, hiermee kan bijgestuurd worden met daglengte. Om deze teelt praktijkrijp te maken is het nodig om alle teelttechnische aspecten opnieuw onder een loep te nemen. Tevens is het belangrijk om in kaart te brengen hoe nieuwe rassen geteeld moeten worden, bij welk teeltconcept ze het beste passen en of het mogelijk is om nieuwe rassen te ontwikkelen die gemakkelijker trossen blijven induceren en de diepe dormancy kunnen vermijden. Dit project is uitgevoerd door Delphy ISFC en Plant Lighting en gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van LVVN en Glastuinbouw Nederland. Mede mogelijk gemaakt door Stichting aardbeionderzoek, Signify, Plant Sciences en Fresh Forward. De proef is gevolgd en begeleid door telers.

Voorkomen dormancy De uitdagingen van een inducerende teelt bij aardbei zijn het goed kunnen controleren van strekking van bladeren, doorlopende aanleg van trossen, controle over het aantal trossen en het voorkomen van dormancy (winterrust). Voor doorlopende trosinductie is voor junidragers een korte daglengte vereist, terwijl een lange dag nodig is om (diepe) dormancy te vermijden. Daarnaast speelt ook temperatuur een rol bij het reguleren van dormancy. Het hoofddoel van dit project was het onderzoeken van het effect van dagverlenging met rood licht bij twee planttemperaturen op het voorkomen van dormancy terwijl trosinductie behouden blijft. Voor Fandango bleek dat dagverlenging met rood stuurlicht bij een basis-daglengte van 13 uur essentieel was voor strekking en het vermijden van dormancy. Bovendien was de gewasgroei, ontwikkeling en productie beter bij een planttemperatuur van 18°C vergeleken met 15°C. Echter, de vruchtproductie bleef over het algemeen erg laag. Bij Inspire werden onder alle proefomstandigheden verbazingwekkend genoeg geen dormancy-verschijnselen waargenomen (ook bij de negatieve controle). Het behouden van trosinductie bleek wel een uitdaging, waarbij een lagere planttemperatuur en de afwezigheid van dagverlenging met rood licht succesvoller waren. Inducerend telen Na meerdere jaren van onderzoek lijkt inducerend jaarrond telen van junidragers met slechts één planting tot op heden nog niet succesvol genoeg voor risicovrije implementatie door telers. Toch krijgen we een steeds beter begrip van de processen die trosinductie en dormancy van aardbei reguleren. Dit onderzoek heeft ook geleid tot nieuwe hypothesen, waaronder vermoedelijke interacties tussen de mate van generativiteit van het startmateriaal en dagverlenging met rood licht. Gezien de potentie van een succesvolle inducerende teelt voor productieverhoging en energiebesparing, is het een aanbeveling om naast plantfysiologisch onderzoek ook in te zetten op veredeling van rassen waar dormancy en trosinductie beter in stuurbaar zijn. Dit project is uitgevoerd door Plant Lighting en en gefinancierd en gecoördineerd door Kas als Energiebron, een innovatieprogramma van LVVN en Glastuinbouw Nederland en mede mogelijk gemaakt door Kennis in je Kas (Kijk) en Stichting Aardbei Onderzoek, Fresh Forward en Plant Sciences EU. De proef is intensief gevolgd en begeleid door telers vanuit de landelijke commissie aardbei.

De bijeenkomst werd geopend door netwerkcoördinator Henny van Gurp van Glastuinbouw Nederland. Onderzoeker Johanna Bac Molenaar nam de ondernemers mee in de gewasperformance. Frank Kempkes gaf in zijn presentatie de ins en outs rondom het gerealiseerde klimaat en energieverbruik. Interessante onderwerpen waren het type scherm, het gebruik van het scherm en de buis alsmede de actieve ontvochtiging. Ook werd stilgestaan bij de weeggoot waardoor de watergiften en het verloop van de drain mooi in beeld kwamen. De verdamping in de nacht is in dit onderzoek vergeleken met die in de praktijk. In deze proef worden overigens minder beurten gegeven dan in de praktijk. Dat is logisch omdat in deze proef een kortere daglengte wordt gerealiseerd doordat in de teelt wordt verduisterd om een langer oogstseizoen te realiseren. Ook het gebruik van een ETFE kasdek in deze proef werd toegelicht. Na beide presentaties konden de ondernemers dan eindelijk het gewas in de kas aanschouwen. Hierbij werd ook stil gestaan bij de hoeveelheid arbeid die het gewas vraagt. Deze kostenpost gaat naast energie steeds zwaarder wegen in de besluitvorming over welke (low chill) rassen worden geplant in de nabije toekomst. Achtergrond van dit onderzoek Voor een belichte jaarrond aardbeiteelt is veel energie nodig; warmte en elektriciteit. Daarom is er volop belangstelling voor andere teeltsystemen waarin geen belichting nodig is, waar de warmtevraag lager is, maar het plukseizoen gelijkmatiger verloopt en langer is dan de traditionele doorteelt met twee productie-pieken in de herfst (9-10 weken) en het voorjaar (5-6 weken). Low-chill aardbeien bieden hier mogelijkheden. De ervaringen zijn veelbelovend, maar ook nog zeer beperkt. Ook het huidige teeltsysteem met low-chill aardbeien in de ETFE kas biedt veel potentie, maar optimalisatie is qua teelt, energie en CO2 nog mogelijk. In deze bijeenkomst werden de tussentijdse resultaten met de praktijk gedeeld. In het najaar komen we terug op het verdere verloop van deze teeltwijze. Dit project is mede gefinancierd door Stichting Aardbei Onderzoek en het innovatie- en actie programma Kas als Energiebron van Glastuinbouw Nederland en het ministerie van LNV, als onderdeel van Kennis in je Kas (KijK).